Stað­reyndir um efnaskiptaaðgerðir á Ís­landi

Offita hefur farið vaxandi á Íslandi á undanförnum áratugum og er helsta lýðheilsuvá samtímans. Til framtíðar eru forvarnir besta leiðin í þessari baráttu en þegar einstaklingar eru orðnir of þungir þá sýna rannsóknir að tvennt hjálpar til langframa. Nýtilkomin þyngdarstjórnunarlyf eru gott og öflugt hjálpartæki fyrir einstaklinga sem eru ekki í alltof mikilli ofþyngd en efnaskiptaaðgerðir hafa sýnt sig vera eini raunhæfi kosturinn hjá þeim sem glíma við alvarlega offitu. Fordómar gagnvart sjúklingum með offitu eru á undanhaldi og vitundarvakning hefur orðið til að nálgast vanda þessa hóps af meiri nærgætni og þekkingu en áður. Það er afskaplega gott að bæði heilbrigðisyfirvöld og almenningur eru að átta sig á að offita er alvarlegur sjúkdómur sem hefur í för með sér skert lífsgæði og stytta ævilengd. Ég hef hjálpað sjúklingum með alvarlega ofþyngd í 25 ár og þekki sjúklingahópinn og fagið vel. Mér finnst frábært að málefni þessa jaðarsetta hóps sé kominn á dagskrá en það er mikilvægt að umræða sé bæði fagleg og málefnaleg en ekki byggt á misskilningi eða ósannindum. 

Diljá Mist Einarsdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, vakti máls á því nýverið að það skyti skökku við að sjúklingar sem þurfa efnaskiptaaðgerð séu sendir til Svíþjóðar á vegum Sjúkratrygginga í stað þess að fá aðgerð á Íslandi. Hún á hrós skilið að vekja á þessu athygli og það væri óskandi að efnaskiptaaðgerðir á vegum ríkisins færu fram á Íslandi. Við búum hins vegar við það að aðgengi að skurðstofum á opinberum stofnunum á Íslandi til valaðgerða er af skornum skammti. Það eru fáar aðgerðir framkvæmdar á Landspítala á hverju ári vegna skorts á plássum. Þær efnaskiptaaðgerðir sem fara þar fram eru á allra veikustu og þyngstu sjúklingunum eða á sjúklingum með fylgikvilla eftir efnaskiptaaðgerðir sem oftast hafa verið framkvæmdar á Klínikinni. Efnaskiptaaðgerðir eru flóknar aðgerðir á veikum sjúklingum og það er einmitt hjá þeim hópi sem Sjúkratryggingar taka þátt í kostnaði við aðgerðir. Rétt er að líta á aðgerð sem hjálpartæki og til að sem bestur árangur náist þarf að sníða aðgerð að þörfum sjúklingsins. Þetta þýðir að betra er að gera flóknari, erfiðari aðgerðir þar sem tveir skurðlæknar gera aðgerðina saman. Það er kostar meira til skamms tíma en er sjúklingnum og samfélaginu til hagsbóta til langs tíma. Allar rannsóknir á árangri eftir efnaskiptaaðgerðir segja það sama. Það að vanda til verks og hafa hag sjúklinga í fyrsta sæti ásamt góðri formeðferð og eftirfylgd gefur bestan árangur.  Aðgerð er ekki það sama og aðgerð. Engin einkarekin stofnun á Íslandi í dag hefur faglega getu og kunnáttu til að sinna þessum hópi og kostnaður íslenska ríkisins margfaldast ef sjúklingar fá ranga meðferð. 

Fyrirtæki mitt hefur gert samning við Sjúkratryggingar um efnaskiptaaðgerðir í Svíþjóð. Við erum með samninga við fjölda opinberra stofnana í Svíþjóð og Sjúkratryggingar borga sama verð og opinberar sænskar stofnanir. Ofan á þann kostnað leggst kostnaður við flug og dagpeninga. Heildarkostnaður íslenska ríkisins vegna hvers sjúklings sem fer í efnaskiptaaðgerð hjá okkur er 1,1 milljón. Ein einkarekin stofnun á Íslandi býður upp á efnaskiptaaðgerðir og er lægsti taxti hjá þeim tæplega 1,4 milljónir.  Hvorki for- eða eftirmeðferð er í boði og aðgerðir sniðnar að gróðaþörf fyrirtækisins en ekki að þörfum sjúklings. 

Efnaskiptaaðgerðir á mínum vegum í Svíþjóð fara fram á sjúkrahúsi þar sem allt er til alls og það er sólahringsvakt skurðlæknis, svæfingarlæknis og annars starfsfólks ef eitthvað kemur uppá eftir aðgerð. Allir sjúklingar sem koma til okkar á vegum íslenska ríkisins hafa farið í gegnum formeðferð við offitu og uppfylla skilmerki um aðgerð. Offituteymið okkar er leiðandi í heiminum varðandi rannsóknir á aðgerðum vegna offitu, fylgikvillum og meðferðum. Við tökum þátt í samskráningu í Svíþjóð varðandi efnaskiptaaðgerðir og hefur sá gagnabanki verið leiðandi varðandi rannsóknir og framfarir í heiminum í rúmlega þrjátíu ár. Offituteymið mitt leggur mest til þessa gagnagrunns og hefur gert undanfarin ár. Í þessum gagnagrunn kemur fram að við erum með lægstu tíðni fylgikvilla í Svíþjóð þrátt fyrir að við erum með veikustu sjúklingana. Teymið mitt hefur birt fjölda ritrýndra greina hvað varðar framþróun á sviði efnaskiptaaðgerða og árangur. Vegna þessa er mikil ásókn í að koma til okkar að læra og á hverju ári höldum við fjölda námskeiða þar sem skurðlæknar, hjúkrunarfræðingar, svæfingalæknar og aðrar starfsstéttir alls staðar að koma til að læra. 

Það færi best á því að efnaskiptaaðgerðir á íslendingum færu fram á Íslandi. Ég veit líka manna best um kosti þess að gera slíkar aðgerðir utan við hefðbundinn ramma opinberra bráðasjúkrahúsa þar sem fyrirsjáanleiki og fagmennska gefur bestan árangur. Einkarekin framkvæmd efnaskiptaaðgerða á Íslandi fram að þessu hefur ekki uppfyllt þau skilyrði sem þarf til að veita sjúklingum með alvarlega offitu örugga og góða þjónustu. Árangur aðgerða frá einkareknum aðilum hérlendis hefur hvorki verið mældur né birtur. Ábyrgð á eftirliti og fylgikvillum hefur fram að þessu verið lítil sem engin.

Ég hef hugsað um sjúklinga með offitu meiri hluta starfsævi minnar. Mér þykir vænt um sjúklingana mína og ég berst fyrir þeirra réttindum. Ég vil að sjúklingarnir mínir fái bestu mögulegu meðferð, helst á Íslandi. Ef það á að verða að raunveruleika þá þurfa gróðasjónarmið að víkja fyrir faglegum metnaði og umhyggju fyrir sjúklingunum.

Höfundur er meltingafæraskurðlæknir á LSH og í Svíþjóð.