Ég ætlaði bara að reyna skilja hvað ég væri að kjósa um

Undanfarnar vikur hef ég farið svolítið niður í kanínuholu.

Ég ætlaði ekkert endilega þangað. Ég var einfaldlega að reyna að skilja hvað við Íslendingar erum í raun að fara að kjósa um 29. ágúst.

Ég hef verið frekar neikvæður gagnvart aðild Íslands að Evrópusambandinu og leyni því ekkert. En eftir því sem umræðan varð háværari fór eitt að trufla mig.

Ég var ekki lengur viss um að allir væru að svara sömu spurningunni.

Annar sagði að við værum aðeins að kjósa um að „sjá hvað væri í pakkanum“.

Hinn sagði að já væri í raun já við aðild.

Einn sagði að nánast ekkert væri samningsatriði.

Annar sagði að hægt væri að semja um varanlegar sérlausnir.

Ráðuneytið talaði um að ekki þyrfti aðlögun áður en þjóðin tæki endanlega ákvörðun.

Gögn Evrópusambandsins töluðu um regluverk, samræmingu, viðmið og skilyrði.

Og venjulegur íslenskur iðnaðarmaður sat þarna, klóraði sér aðeins í hausnum og hugsaði:

Hver er eiginlega að segja satt?

Þarna ákvað ég að breyta um aðferð.

Ég hætti um stund að lesa hvað fólk sagði að gögnin segðu… Og fór að lesa gögnin sjálf.

Ég þurfti líka að leiðrétta sjálfan mig… Það kom mér kannski mest á óvart.

Sumt sem ég hafði talið nokkuð sjálfsagt reyndist einfaldlega vera of einfalt.

Aðildarviðræður eru raunverulegar samningaviðræður.

Það er hægt að semja um ýmis atriði innan þeirra.

Varanlegar sérlausnir eru ekki fyrirfram lagalega útilokaðar.

Og já 29. ágúst er ekki sama og já við aðild.

Þetta skiptir mig máli.

Ef ég ætla að biðja fólk sem er mér ósammála um að skoða sínar forsendur, þá verð ég að vera tilbúinn að gera það sama sjálfur.

En hitt reyndist líka rétt… Þetta eru ekki samningaviðræður á auðu blaði.

Evrópusambandið er þegar með sitt regluverk, hið svokallaða acquis. Samningsrammi Íslands frá 2010 segir skýrt að aðild feli í sér að taka upp réttindi og skyldur sambandsins og beita regluverkinu eins og það stendur við aðild. Þar er jafnframt talað um lagalega samræmingu og virka framkvæmd regluverksins.

Það er því jú samið… En það er samið innan ramma sem þegar er til.

Þannig reyndust tvö slagorð sem ég hafði heyrt aftur og aftur bæði vera of einföld:

„Það er ekkert að semja um.“

og

„Við ætlum bara að sjá hvað er í boði.“

Raunveruleikinn er mun flóknari.

Já er ekki aðild — en já er heldur ekki hlutlaust… Þetta varð kannski stærsta niðurstaðan mín.

Ef þjóðin segir já verður Ísland ekki aðildarríki daginn eftir… Þjóðin getur enn hafnað endanlegum aðildarsamningi.

En já er heldur ekki beiðni um upplýsingabækling.

Það er umboð til að setja formlegt aðildarferli aftur af stað, halda áfram aðildarviðræðum og vinna að niðurstöðu sem síðan yrði lögð fyrir þjóðina.

Þegar Ísland stöðvaði fyrra ferlið höfðu 27 samningskaflar verið opnaðir og 11 þeirra lokaðir tímabundið. Þetta var því raunverulegt og formlegt aðildarferli, ekki upplýsingasöfnun.

Þess vegna finnst mér mikilvægt að segja bæði:

Já er ekki aðild.

En já er heldur ekki hlutlaust „kíkjum aðeins“.

Mér finnst kjósandinn eiga rétt á báðum helmingum setningarinnar… Og þarna fór traust mitt að dvína

Ég ætla ekki að saka neinn um lygar eða vísvitandi blekkingar… Ég get ekki lesið huga fólks og ætla ekki að þykjast geta það.

En ég get sagt frá minni eigin upplifun.

Traust mitt á framsetningu ríkisstjórnarinnar hefur dvínað eftir því sem ég hef rannsakað málið.

Ekki vegna þess að ég hafi fundið einhverja eina stóra lygi.

Og ekki vegna þess að allt sem stjórnvöld segja sé rangt… Það væri sjálft rangfærsla.

Heldur vegna þess að aftur og aftur fannst mér ég þurfa að leita sjálfur að hinum helmingi setningarinnar.

„Ekki er verið að kjósa um aðild.“

Rétt.

En hvaða umboð er þá verið að biðja þjóðina um að veita?

„Já til að sjá.“

Já… En til þess að „sjá“ þarf fyrst að setja formlegt aðildarferli aftur af stað og vinna það áfram.

Og svo kemur orðið „aðlögun“.

Þar fann ég gott dæmi um hvers vegna orð skipta máli.

Ef með „engin aðlögun“ er átt við að Ísland þurfi ekki að innleiða allt það regluverk sem beinlínis fylgir aðild áður en þjóðin tekur endanlega ákvörðun, þá skil ég fullyrðinguna.

En það er ekki það sama og að ekkert breytist meðan viðræðurnar standa yfir.

Aðildarferlið getur kallað á lagalega samræmingu, stjórnsýslulegan undirbúning, aðgerðaáætlanir og uppfyllingu tiltekinna viðmiða áður en einstökum köflum er lokað tímabundið.

Þarna fannst mér umræðan stundum verða of einföld.

Ekki endilega röng… Of einföld.

Og þegar þjóð er beðin um stórt umboð finnst mér ekki nóg að fá einföldustu útgáfuna.

Ég vil fá alla setninguna.

Hvað vissum við þegar við kusum til Alþingis?

Svo fór önnur spurning að trufla mig.

Þegar ég gekk að kjörborðinu í síðustu alþingiskosningum gekk ég ekki þaðan með þá mynd að endurupptaka aðildarviðræðna við Evrópusambandið yrði eitt af stóru pólitísku verkefnum næsta kjörtímabils.

Kannski missti ég af einhverju… Þess vegna ætla ég ekki að fullyrða að einhver hafi blekkt kjósendur.

En mér finnst fullkomlega réttmætt að spyrja:

Fengu kjósendur fyrir alþingiskosningarnar nægilega skýra mynd af því hversu stórt mál endurupptaka aðildarviðræðna myndi verða?

Og ef þeir hefðu fengið þá mynd, hefði það haft áhrif á atkvæði einhverra?

Þetta eru ekki spurningar um hvatir stjórnmálamanna… Þetta eru spurningar um umboð.

Og eftir því sem ég hef rannsakað málið meira hefur orðið „umboð“ orðið mér mikilvægara en orðið „ESB“.

Hvað skuldar ríkisstjórn þjóðinni?

Þarna er spurningin mín orðin einföld.

Hvað skuldar ríkisstjórn þjóðinni áður en hún biður hana um stórt pólitískt umboð?

Að mínu mati skuldar hún þjóðinni eins skýra mynd og mögulegt er og engin falin gögn.

Ekki bara fallega setningu um hvað gerist í lokin.

Heldur tímalínuna þar á milli.

Hvað gerist daginn eftir já?

Hvaða formlegu skref tekur Ísland?

Hvaða ákvarðanir þurfa að koma frá stofnunum og aðildarríkjum Evrópusambandsins?

Verður samningsramminn frá 2010 notaður áfram, breytt eða endurskoðaður?

Hvað verður raunverulega samningsatriði?

Hvað er þegar hluti af regluverki sambandsins?

Hvaða lagalegi og stjórnsýslulegi undirbúningur getur átt sér stað áður en þjóðin kýs aftur?

Og hvaða atriði vitum við einfaldlega ekki fyrr en viðræðurnar fara fram?

Mér fyndist ekkert óeðlilegt við að ríkisstjórnin birti eina skýra opinbera tímalínu sem svaraði þessum spurningum.

Þvert á móti.

Það væri merki um traust á kjósendum.

Svo fór ég að spyrja stærri spurningar

Í fyrstu var ég mest að lesa um vexti, evru, fisk, landbúnað, viðskipti og fullveldi.

Allt eru þetta mikilvægar spurningar.

En smám saman fór önnur spurning að angra mig.

Hvaða samfélag erum við eiginlega að ræða um að ganga inn í?

Evrópusambandið er ekki aðeins sameiginlegur markaður og tollabandalag.

Það er pólitískt og lagalegt samfélag sem skilgreinir sjálft ákveðin grunngildi og vinnur markvisst að því að þau móti stefnu sambandsins.

Margt þar get ég sem kristinn maður tekið heilshugar undir.

Mannlega reisn… Réttarríki… Trúfrelsi… Vernd gegn ofbeldi og óréttlæti… Ábyrgð valdhafa.

En það er ekki nóg að sjá falleg orð.

Við verðum líka að spyrja hvað þau merkja.

Hvað merkir frelsi?

Hvað merkir jafnrétti?

Hvað er maðurinn?

Hver skilgreinir hið góða?

Og hver fær vald til að láta þá skilgreiningu móta lög og opinbera stefnu?

Þetta er ekki bara fræðileg spurning.

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins talar sjálf um að samþætta ákveðin jafnréttissjónarmið þvert á öll stefnumál sambandsins. Það sýnir einfaldlega að ESB er meira en viðskiptasamstarf. Það er líka samfélagslegt og pólitískt verkefni.

Það eitt gerir verkefnið hvorki gott né vont.

En það þýðir að kjósandinn má spyrja:

Hvaða heimsmynd liggur þar undir?

Hver hefur rétt til að skilgreina manninn?

Sem kristinn maður get ég ekki látið eins og sú spurning sé aukaatriði.

Biblíuleg heimsmynd byrjar ekki á manninum sem sjálfsskilgreinandi veru.

Hún byrjar á manninum sem skapaðri veru… Og það gefur manninum gríðarlega reisn.

Maðurinn er ekki verðmætur vegna þess að ríkið, meirihlutinn eða einhver stofnun ákveður það.

Hann hefur reisn vegna þess hver hann er sem sköpun Guðs.

En sama heimsmynd segir líka að maðurinn sé ekki sjálfur endanlegur höfundur sannleikans um manninn.

Þess vegna get ég tekið undir orð eins og reisn, frelsi og jafnrétti og samt spurt:

Hvernig eru þessi orð skilgreind?

Hver skilgreinir þau?

Og hvaða sýn á manninn liggur undir skilgreiningunni?

Þarna finnst mér liggja dýpri heimsmyndarmunur en íslenska ESB-umræðan hefur almennt tekist á við.

Spurningin mín getur því ekki aðeins verið:

„Hvað fæ ég út úr ESB?“

Ég verð líka að spyrja:

„Hvaða hugmyndir um manninn, frelsið, samfélagið og valdið fylgja þessari pólitísku heild?“

Sannleikurinn má ekki verða þjónn niðurstöðunnar

Þarna kemur trú mín líka inn með öðrum hætti.

Í Prédikaranum segir:

„Og enn fremur sá ég undir sólinni: Þar sem rétturinn átti að vera, þar var ranglæti, og þar sem réttlætið átti að vera, þar var ranglæti.“

(Préd. 3:16, Biblían 1981)

Ég er ekki að segja að þessi ritningarstaður sé lýsing á íslensku ríkisstjórninni… Það væri ósanngjarnt og misnotkun á textanum.

En meginreglan talar sterkt til mín.

Við megum aldrei gera ráð fyrir því að vald eða stofnun þjóni sjálfkrafa sannleikanum einfaldlega vegna þess að hlutverk hennar er gott.

Og sama krafa gildir um mig líka.

Ef rannsóknin leiðréttir mig verð ég að leyfa henni það.

Ég má ekki taka staðreynd fagnandi þegar hún hjálpar minni hlið en hunsa hana þegar hún gerir það ekki.

Það sama á að gilda um ríkisstjórnina… Og það sama á að gilda um stjórnarandstöðuna.

Það sama á að gilda um já-hliðina… Og nei-hliðina.

Þegar sannleikurinn verður þjónn niðurstöðunnar í stað þess að niðurstaðan verði þjónn sannleikans erum við komin á hættulegan stað.

Ég er enn neikvæður… en ég er líka enn að læra og ég ætla ekkert að þykjast vera hlutlaus.

Ég er því enn neikvæður gagnvart aðild Íslands að Evrópusambandinu.

En ég vil ekki vinna rökræðu með rangfærslu… Ef staðreynd reynist ganga gegn minni afstöðu verður afstaða mín að glíma við staðreyndina.

Annars er ég ekki lengur að leita sannleikans… Ég er þá bara að verja liðið mitt.

Og þjóðin á betra skilið en það frá okkur öllum.

Frá já-fólki.

Frá nei-fólki.

Frá stjórnarandstöðu.

Og frá ríkisstjórn.

Þess vegna er stærsta spurning mín í dag ekki lengur:

„Af hverju ætlar þú að kjósa já?“

eða:

„Af hverju ætlar þú að kjósa nei?“

Hún er þessi:

Hversu mikið á þjóð rétt á að vita áður en hún veitir stjórnvöldum umboð til að hefja slíkt ferli?

Ég veit hvert mitt svar er.

Eins mikið og mögulegt er.

Ekki vegna þess að ég óttist að þjóðin segi já.

Og ekki vegna þess að einhver þurfi að vernda hana fyrir því að segja nei.

Heldur vegna þess að þetta er hennar umboð.

Lýðræði snýst ekki aðeins um réttinn til að kjósa. Það snýst líka um réttinn til að skilja það umboð sem verið er að biðja mann um að veita.

Þar, að mínu mati, byrjar upplýst lýðræði.

Höfundur er iðnaðarmaður og guðfræðingur.