Bannað að gagn­rýna konur – það er kven­fyrir­litning

Samfélag okkar gerir fáránlegar kröfur til karlmanna. Þeir eiga að vera sterkir, en ekki of sterkir, karlmannlegir, en ekki of karlmannlegir, viðkvæmir, en ekki veikgeðja. Þeir eiga að sýna konum áhuga, en helst án þess að horfa á þær. Umfram allt er þeim harðbannað að segja eitt einasta orð sem gæti mögulega sært tilfinningar einhverrar konu einhvers staðar.

Bandaríski grínistinn Shane Gillis gerði nýlega þau mistök að segja brandara um klæðaburð kvenna í líkamsræktarstöðvum. Hann lýsti því hvernig sumar konur mæta til æfinga í svo þröngum og efnislitlum fatnaði að lítið er eftir fyrir ímyndunaraflið. En auðvitað mega karlmenn ekki horfa. Gillis er grínisti, ekki siðapostuli. Hann gerði einfaldlega grín að fyrirbæri sem margir kannast við. Engu að síður var hann sakaður um kvenfyrirlitningu og því jafnvel haldið fram að slíkir brandarar stuðluðu að „menningu kynferðislegs ofbeldis“ gegn konum.

Viðbrögðin eru lýsandi fyrir sérkennilega hugmyndafræði okkar tíma: Konur eiga að mega sýna sig, ögra, vekja athygli og jafnvel hneyksla, en aðrir mega helst ekki hafa skoðanir á því sem þær gera. Þegar kona ákveður að sýna líkama sinn opinberlega, lætur taka af sér myndir og birtir þær á samfélagsmiðlum, eru aðeins ákveðin viðbrögð leyfileg. Það má dást að henni, hrósa henni og kalla hana hugrakka, sjálfsörugga og valdeflda, en gagnrýni á framkomuna eða klæðaburðinn er afgreidd sem kvenfyrirlitning. Það er leyfilegt að vekja athygli, en ekki að gera athugasemdir við það hvernig athyglin er vakin.

Þau okkar sem ekki eru blind taka eftir útliti annarra, hvernig fólk klæðir sig og hvernig það kemur fram. Karlmönnum er kennt að sýna tillitssemi í klæðaburði, framkomu og samskiptum, lesa aðstæður, virða félagsleg mörk og skilja að ekki er allt viðeigandi alls staðar. Hvers vegna á annað að gilda um konur?

Annað rannsóknarefni út af fyrir sig er hvernig fjölmiðlar fjalla um svokallaða valdeflingu kvenna. Hvenær varð það sérstakt afrek að vekja athygli með því að ögra og (jafnvel) hneyksla og hvers vegna er fjallað um slíka sjálfsframsetningu eins og slík framkoma sé merki um hugrekki, sjálfstæði eða samfélagslegar framfarir?

Þegar karlmaður sýnir af sér athyglissýki er auðvelt að gera hann að athlægi, en þegar konur gera það sama verður að finna hátíðlegra orð yfir fyrirbærið: Sjálfsást. Valdefling. Hugrekki. List. Hljómar miklu virðulegra en athyglissýki.Fjölmiðlar taka þátt í þessum orðaleik. Fáklædd kona er ekki einfaldlega fáklædd heldur „djörf“. Ögrandi framkoma er ekki bara ögrandi heldur „valdeflandi“. Og þegar kona afklæðist fyrir framan myndavél er það allt í einu orðið að listrænni yfirlýsingu um sjálfstæði hennar.

Grein Vísis um Unni Borg er ágætt dæmi. Hún segist stolt af því að hafa setið fyrir nakin. „Ég er svo stolt af mér að hafa gert þetta. Ég er meistari,“ segir hún og útskýrir að þetta sé fyrst og fremst list, þótt hún viðurkenni jafnframt að þetta sé „easy money.“ List, tíska, narsissismi og auðfengnir peningar. Allt í einum pakka.

Það er ekkert nýtt að fólk fái greitt fyrir að sýna líkama sinn. En í umfjöllun fjölmiðla hefur exhibitionismi breyst í einhvers konar hetjudáð, sjálfstæðisyfirlýsingu og framlag til framfara kvenna. Hvað nákvæmlega er svona hugrakkt við að sitja fyrir nakin og hvers vegna þarf að gefa því sérstakt hugmyndafræðilegt gildi þegar ung kona gerir það? Það er fínt að vera ung, djörf og óhrædd við að ögra. En frelsinu til að ögra fylgir líka frelsi annarra til að láta í ljós skoðanir sínar á ögruninni.

Unnur segir að „fullorðið fólk sé svo fáránlega leiðinlegt.“ Það er skondið viðhorf hjá ungri konu sem vill sjálf fá að vera nákvæmlega eins og henni sýnist, en virðist ekki hafa mikla þolinmæði gagnvart skoðunum þeirra sem eldri eru. Kannski mun hún síðar uppgötva að fullorðið fólk hefur líka verið ungt. Það hefur meira að segja lifað nógu lengi til að átta sig á því að ekki er allt sem vekur athygli merkilegt og ekki allt sem gefur peninga er eftirsóknarvert.

Sú hugmynd að samfélagið eigi að hætta að gera til kvenna sömu kröfur og til karlmanna á meðan þær njóta allra réttinda – og forréttinda – er ein fáránlegasta birtingarmynd nútímafemínisma og er þó af nógu að taka. Jafnrétti felst ekki í því að konur fái öll réttindi, jafnvel sérstök forréttindi, en séu síðan undanþegnar gagnrýni og ábyrgð á eigin ákvörðunum. Það felst heldur ekki í því að gera minni kröfur til kvenna en karla og kalla það framfarir.

Unnur segir frá viðbrögðum föður síns: „Pabbi segir mér alveg að hætta þessu.“ Kannski er faðir hennar ósammála þeirri hugmynd að allt sem hægt er að gera fyrir peninga sé eitthvað til að vera stoltur af.

Kannski er hann einn af þessu „fáránlega leiðinlega fullorðna fólki“ sem gerir greinarmun á því að vekja athygli og því að eiga hana skilið.

Höfundur er fjölmiðlafræðingur