Al­þingi ber að taka valdið aftur

Íslendingar kjósa eitt stjórnkerfi en við búum við tvö. Hið fyrra er það sem þjóðin kýs í alþingiskosningum. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, fara Alþingi og forseti saman með löggjafarvaldið (1). Samkvæmt 14. gr. bera ráðherrar ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum (2). Samkvæmt 41. gr. má ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé í fjárlögum eða fjáraukalögum (3). 42. gr. skyldar ráðherra til að leggja fjárlagafrumvarp fram (22). 43. gr. krefst lagaheimildar fyrir ríkisláni og fyrir ráðstöfun fasteigna ríkisins (23). 44. gr. krefst þriggja umræðna (24). 45. gr. kveður á um hvenær þingið situr (25). Ekkert þessara ákvæða lokar lagaglufunum sem Alþingi hefur búið til - og veldur leka úr ríkissjóðnum okkar.

Hitt stjórnkerfið er það kerfi sem stjórnar því sem gerist í raunveruleikanum. Í hverju máli af þessu tagi eru tvær reglur. Fyrri reglan er sú sem þjóðin les út úr lagasetningum. Seinni reglan er sú sem ræður - og þjóðin sér ekki. Formið er lagatextinn. Ákvörðunin um það hver heldur kvótanum, hver samþykkir næstu greiðslu til NLSH og hver ræður orkunni er ósýnileg. Kosið er um hið fyrra - sýnilega stjórnvald. Samfélagið er rekið á hinu síðara og ósýnilega. Þröngur, ósýnilegur hópur heldur ákvörðuninni um hagsmuni samfélagsins. Hann er ekki leyniklika, og það eru ekki sönnuð svik. Hann eru fáir einstaklingar sem seinni reglan lætur ráða. Fáir njóta. Allir í landinu borga.

Brotalömin er í lagasetningunni sjálfri. Þingið setur grein sem þjóðin les sem vörn og tryggingu fyrir þjóðarhagsmuni, en lætur aðra reglu standa sem gerir vörn þjóðarinnar óvirka. Það er blekkingin, ekki í sakarétti heldur í framkvæmd. Þjóðin heldur annað en raunin er. Það er blekkingin. Trúnaðurinn við fólkið í landinu er ekki á háu plani, því trúnaður sem ekki stenst lestur er enginn trúnaður. Spurningin er hverjum þingið sýnir trúnaðinn birtist í hverri lagaglufu. Svarið er: ekki hjá þjóðinni. Það er hjá þeim sem seinni reglan lætur halda ákvörðunarvaldinu yfir auðlindum og fjármagni þjóðarinnar.

Hvers vegna láta allar ríkisstjórnir þetta viðgangast? Hver þeirra erfir lagaglufuna. Að loka henni er að taka á sig frávik fyrri ríkisstjórna og stöðva greiðslu sem þegar er í gangi. Að láta hana standa áfram er að stimpla og opna næstu heimild til að féfletta þjóðina. Ávinningurinn af auðlindunum er hjá fáum og er núna varanlegur. Kostnaðurinn er hjá öllum í samfélaginu og fellur á okkur - fyrr eða síðar. Ríkisstjórnin ber ákvörðunina, en hvorki ávinninginn né kostnaðinn. Næsta samþykki er pólitískt ódýrari en lokunin. Þannig hefur tvískiptingin staðið ár eftir ár og áratugum saman.

Ábyrgðin á lagaglufunum er Alþingis. Staðreynd er það sem lög og opinber gögn staðfesta. Túlkun er mat á frávikinu. Skylda Alþingis er að leggja fram frumvarp til að laga réttindi og eignarhald þjóðarinnar. Dómstóll hefur ekki fundið kerfin ólögmæt. Óheimil greiðsla hefur ekki verið staðfest. Nýtingin er ekki fólgin í því að brjóta lagagreinar. Hún er fólgin í því að láta hana standa, og láta hina ósýnilegu reglur vinna.

Kvótinn: trúnaðurinn er við útgerð og banka

Fyrri reglan er 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006. Nytjastofnar eru sameign þjóðarinnar. Úthlutun myndar hvorki eignarrétt né óafturkallanlegt forræði. Sama orðalag stendur í 1. gr. laga nr. 38/1990 (4). Þjóðin les að réttinn megi taka til baka.

Seinni reglan (Glufan) er regla Fiskistofu. Hlutdeildin helst, og er seld og veðsett samkvæmt regluheimild. Flutningur krefst veðbókarvottorðs og, eftir atvikum, samþykkis veðhafa (5). Við hana bætist þakið, 12 prósent á félag, ekki á eignarhaldshóp. Þingið heimilaði söluna og veðið (4). Auðlindin stendur í sjóði og stjórnarskrá þjóðarinnar á pappír. Forræðið situr hjá útgerð og banka. Trúnaðurinn í þessari glufu er við þau, ekki við þjóðarsameignina - ekki við okkur.

Svona hefur þjóðarauðlindin verið nýtt. Atvinnuvegaráðuneytið sýndi í mars 2025 að 6 prósenta hlutdeild og 20 prósenta eign í útgerð með 12 prósent teljast ekki tengdir aðilar (6). RÚV rakti 14. mars 2025 að tíu stærstu hefðu farið úr 34,74 prósentum árin 1999–2000 í 56,04 prósent í maí 2023, hækkun um 21,3 prósentustig, að útgerðum hefði fækkað um 60 prósent frá 2005 og að Samherji og Síldarvinnslan færu í 14,44 prósent ef eignatengsl væru talin saman (7). Fiskifréttir sögðu 11. september 2024 að fimmtíu stærstu réðu 91,7 prósenti. Samherji Ísland var efstur með 9,99 prósent, undir þakinu (8). Bráðabirgðaákvæði lækkaði veiðigjald á þorsk úr 59,75 krónum í 50,79 krónur á kíló, um 9 krónur, eða um 15 prósent (9). Þann mismun virðist vanta í ríkissjóð.

Spítalinn: trúnaðurinn er við NLSH og framkvæmdina

Verkið hófst 2018, með áætluð verklok 2024 og kostnað samþykktan um 60 milljarða. Í svari Nýs Landspítala ohf. til fjárlaganefndar í júní 2026 nam heildin 213,2 milljörðum, um 3,6-falt. Hringbraut var metin á 148,4 milljarða, þar af 68,1 fallinn til og 80,3 framundan (10). Ráðuneytið sagði 21. ágúst 2026 að tímabilið næði nú til 2031, sjö árum síðar (11). Félagið, stofnað með lögum nr. 64/2010, er bæði framkvæmdaraðili og trúnaðarmaður verkkaupa (12). Stýrihópur til 25. ágúst 2028 staðfestir áætlanir (13). Í mars 2026 voru engir bindandi samningar um verklok (14).

Hér eru afglöpin við verkið. Það þýðir að verkið sem þjóðin átti að fá er ekki það sem hún fær. Hún átti að fá spítala fyrir um 60 milljarða, tilbúinn 2024. Hún situr núna uppi með verk sem er áætlað 213,2 milljarðar, með verklokum allt til 2031, og engan bindandi samning um endanleg verklok (10, 11, 14). Reikningurinn er þjóðarinnar. Ákvörðunin var það ekki - og er ekki ennþá - allur NLSH pakkinn flýtur á lagaregluglufunni.

Fyrri Glufu-reglan er 41. gr. Ekkert gjald má greiða án heimildar (3). Seinni Glufu-reglan er sú að heimildina má veita eftir á, í nýjum fjárlögum, er tekið fram: án samanburðar við fyrri kostnaðarviðmið. 42. gr. krefst aðeins frumvarpsins (22). 43. gr. nær ekki til framkvæmdarinnar. Hún ver þjóðina gegn láni og sölu fasteigna, ekki gegn verki sem margfaldast (23) - eins og NLSH. Greinarnar þrjár mynda saman lagaglufuna sem fleytir NLSH áfram þó hvorki timarammi né fjárhagsrammi standist og mynda ígildi opins tékkareiknings fyrir NLSH hjá rikinu..

Svona hefur glufan verið nýtt. NLSH ohf. semur nýja fjárþarfartölu og fjárlaganefnd samþykkir útá að NLSH komi síðar með skýringar - sem koma eftirá - og alþingi samþykkir eftirá. Stýrihópurinn staðfesti að allt væri ok. Þingið saþykkti því eftir á. Engin greiðsla hefur verið talin óheimil. Félagið er ekki ríki í ríkinu að lögum. Að framkvæmd er það er næst því að vera eins og “Kingdom of Heaven” - peningalega séð - og þjóðinni blæðir bæði peningalega og skortir heilbrigðisþjónustu. NLSH gerir ekki hvað sem er. Það gerir það sem engin regla stöðvar. Trúnaðurinn í þessari glufu er við framkvæmdina og NLSH, ekki við áætlunina sem þjóðin fékk. Hækkunin var stjórnuð, en ekki stöðvuð. Heilbrigðisráðherra ber

ábyrgðina að lögum (2). Alþingi ber samþykktarstimpilinn. Enginn ber frávikið - nema þjóðin blæðir. Og hverjum er ekki sama?

Rekstrarhalli LSH ársins 2025 var 903 milljónir, eða 0,8 prósent (16). RÚV sagði 29. apríl 2026 að fimm milljarða munaði á heimildum og áætlun og að 40 stöðugildum yrði fækkað (17). Ríkisendurskoðun skýrði að 50 stöðugildi hjúkrunarfræðinga, 14 ljósmæðra, 30 lækna og 379 sjúkraliða hefðu verið ómönnuð árið 2024 (18). Stórverk NLSH fær nýjar fjárveitingar án þess að sýna fram á réttinn til áframhaldandi fjárveitinga - nema eftirá. Dagleg heilbrigðisþjónusta við þjóðina fær aðhald og niðurskurð - og biðraðir á bráðadeildinni - í rauntíma - ekki eftirá.

Orkan: trúnaðurinn er við samninginn

Fyrri reglan er 14. gr. Ráðherra ber ábyrgð (2). Seinni reglan er sú að samningur má binda ráðstöfun lengur en kjörtímabil, án samþykkis næsta þings. Stjórn Landsvirkjunar var skipuð 21. apríl 2026 (19). Framkvæmdir við Búrfellslund, 120 megavött, og Hvammsvirkjun, 95 megavött, hófust 2024 eftir tafir (20). Næsta þing erfir ráðstöfunina. Enginn er nafngreindur fyrir töfinni. 43. gr. nær ekki, ein og sér, til samningsins (23). Trúnaðurinn í þessari glufu er við samninginn sem þegar var gerður, ekki við þingið sem situr.

Glufan er ekki óþekkt. Hún er 21,3 prósentustig, 9 krónur á kíló, um 153 milljarðar og sjö ár. Talan er til. Stöðvunin er það ekki. Lagaglufustjórnsýslan lifir góðu lífi og þjóðin borgar - þegjandi og hljóðalaust.

Frumvarp til laga til að loka Lagaglufunum

Lögum á Alþingi er breytt í fimm skrefum. Ráðherra eða þingmaður leggur fram frumvarp. Nefnd fjallar um það. Þingið samþykkir í þremur umræðum (24). Forseti staðfestir. Lögin taka gildi við birtingu.

1. gr. Við 1. gr. laga nr. 116/2006 bætist: Sala, varanleiki milli ára og veðsetning aflahlutdeildar mega ekki gera hana óafturkallanlega. Samþykki veðhafa er ekki skilyrði þess að Alþingi taki hlutdeildina til baka (4, 5).

2. gr. Eign, 20 prósent eða meiri, telst með hlutdeild þess sem á, þótt yfirráð vanti. Fiskistofa birtir árlega skrá yfir aflahlutdeild, veðhafa og slík tengsl (6, 7).

3. gr. Við lög nr. 123/2015 bætist: Fari stórt opinbert framkvæmdaverk meira en 15 prósent fram úr samþykktri kostnaðar- eða tímaáætlun, án þess að Alþingi hafi samþykkt breytinguna, skal frekari greiðsla úr ríkissjóði bíða. Ríkisendurskoðun ber upphaflegu áætlunina saman við niðurstöðuna og nafngreinir þá sem samþykktu breytinguna. Alþingi tekur afstöðu áður en næsti stimpill er settur á nýtt fjármagn (15, 21). Fimmtán prósent eru tillaga þar til þau standa í lagagreininni.

Með þessari grein lokast lagaglufan í spítalanum. 41. gr. verður bann við greiðslu áður en frávikið hefur verið borið saman. 42. gr. krefst samanburðar, ekki aðeins frumvarps. 43. gr. þarf ekki að ná til verksins, því stöðvunin situr í fjárheimildinni.

4. gr. Samningur ríkisfyrirtækis sem bindur ráðstöfun orku lengur en kjörtímabil öðlast ekki gildi nema Alþingi samþykki. Skipun stjórnar og töf í leyfisferli skulu vera rekjanlegar til nafngreinds ráðherra (2, 19).

5. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.

Læsing og bremsa er þegar fyrri reglan og seinni reglan segja það sama, og trúnaðurinn snýr aftur að þjóðinni. Hlutdeild eða veiðiheimildir má taka til baka án samþykkis bankans. Næsta greiðsla bíður í ríkisframkvæmdum sem ekki fara að lögum. Samningurinn um orkuna endurnýjast með kosningu. Þar til það gerist er kosið um eitt, en þjóðarauðlindir, fjárveitingar og orkumálin reknar á öðru. Þjóðin er skilin eftir með gríðarleg svik. Enginn vill heyra heildaráætlanir svika við þjóðina siðustu áratugi.

Höfundur er M.Phil. byggingaverkfræðingur.

Heimildir

(1) Stjórnarskrá nr. 33/1944, 2. gr. (2) Sama, 14. gr. (3) Sama, 41. gr. (4) Lög nr. 116/2006, 1. gr., og lög nr. 38/1990, 1. gr. (5) Fiskistofa, island.is. (6) Atvinnuvegaráðuneytið, mars 2025. (7) RÚV, 14. mars 2025. (8) Fiskifréttir, 11. september 2024. (9) Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, 9. desember 2025. (10) Nýr Landspítali ohf., júní 2026. (11) Heilbrigðisráðuneytið, 21. ágúst 2026. (12) Lög nr. 64/2010. (13) Stjórnarráðið, stýrihópur til 25. ágúst 2028. (14) Bylgjan, 4. mars 2026. (15) Lög nr. 123/2015, 3. gr. (16) Landspítali, ársreikningur 2025. (17) RÚV, 29. apríl 2026. (18) Ríkisendurskoðun, 2026. (19) Landsvirkjun, 21. apríl 2026. (20) Landsvirkjun, ársreikningur 2024. (21) Lög nr. 46/2016. (22) Stjórnarskrá, 42. gr. (23) Sama, 43. gr. (24) Sama, 44. gr. (25) Sama, 45. gr.

Frumvarpið er tillaga þar til Alþingi hefur samþykkt það og forseti staðfest. Fimmtán prósenta mörkin - sama regla. Mismunurinn 153 milljarðar er 213,2 að frádregnum 60