Höfum við tíma fyrir börnin okkar?

Við segjum gjarnan að börnin séu það mikilvægasta í lífi okkar. Við viljum þeim allt hið besta og leggjum okkur fram um að tryggja þeim öryggi, góða menntun og fjölbreytt tækifæri. Við keyrum þau á æfingar, fylgjumst með dagskránni, kaupum búnaðinn sem þau þurfa og reynum eftir fremsta megni að halda utan um annasamt fjölskyldulíf.

Samt vaknar stundum einföld en svolítið óþægileg spurning:

Höfum við í raun tíma fyrir börnin okkar?

Spurningin snýst ekki aðeins um það hvort við séum nálægt börnunum heldur hvort við séum raunverulega til staðar fyrir þau. Það er nefnilega vel hægt að vera í sama húsi, jafnvel í sama herbergi, án þess að eiga raunverulega samveru. Við getum setið saman við matarborðið en hvert og eitt horft á sinn skjá. Nálægð er ekki alltaf það sama og nærvera.

Flestir foreldrar eru að gera sitt besta. Þeir vilja vera góðir foreldrar og veita börnum sínum ást, öryggi og stuðning. En þeir gera það í samfélagi sem gerir stöðugt meiri kröfur um afköst, sveigjanleika og aðgengi. Vinnudagurinn teygir sig inn í einkalífið, síminn kallar linnulaust á athygli og dagskrá fjölskyldunnar getur orðið að flóknu skipulagsverkefni.

Við viljum jafnframt að börnin okkar njóti allra þeirra tækifæra sem bjóðast. Þau eiga að stunda íþróttir, tónlist eða annað tómstundastarf, standa sig vel í námi og eiga gott félagslíf. Allt er þetta af hinu góða. En stundum verður dagskráin svo þétt að lítið rými er eftir fyrir samtal, samveru eða einfaldlega kyrrð.

Kannski þurfum við því stundum að spyrja hvort börnin þurfi fleiri verkefni og fleiri tækifæri eða hvort þau þurfi fyrst og fremst meiri tíma með okkur.

Mikið er rætt um síma- og skjánotkun barna og vissulega er ástæða til þess. En sú umræða verður marklítil ef við fullorðna fólkið horfum ekki líka í eigin barm. Börn læra ekki aðeins af því sem við segjum heldur ekki síður af því sem við gerum.

Ef við biðjum barnið um að leggja símann frá sér en grípum sjálf í okkar síma um leið og hlé verður á samtalinu eru skilaboðin óljós. Ef síminn fær stöðugt forgang fram yfir spurningu barnsins skynjar það fljótt hvert athygli okkar beinist.

Oft gerist þetta án þess að við áttum okkur á því. Við ætlum aðeins að svara einu skilaboði, skoða einn tölvupóst eða renna hratt yfir fréttirnar. En augnablikin safnast saman. Börnin venjast því að bíða eftir athygli okkar og hætta jafnvel smám saman að leita eftir henni.

Að hafa tíma fyrir börnin snýst þó ekki aðeins um hlýjar samverustundir. Það felst einnig í því að sinna foreldrahlutverkinu af festu, setja mörk og fylgja þeim eftir. Það tekur tíma að útskýra hvers vegna eitthvað er ekki í boði. Það tekur orku að standa við ákvörðun þegar barnið verður ósátt. Stundum er auðveldara að gefa eftir, kaupa frið eða vona að vandinn leysist af sjálfu sér.

En börn þurfa fullorðna sem þora að vera fullorðnir. Þau þurfa skýr og kærleiksrík mörk, fyrirsjáanleika og fólk sem stendur með þeim. Mörk eru ekki andstæða umhyggju. Rétt framsett mörk eru ein af birtingarmyndum umhyggjunnar.

Sama gildir um nám barnanna og samstarf heimilis og skóla. Við tölum gjarnan um mikilvægi þess samstarfs og fáir eru ósammála því í orði. En gott samstarf verður ekki til af sjálfu sér. Það krefst þátttöku, áhuga og tíma. Bæði af hálfu skólans og heimilanna.

Skólar boða reglulega til funda, bjóða upp á fræðslu og fá sérfræðinga til að fjalla um málefni sem varða nám, þroska og líðan barna. Slík fræðsla er ekki sett á dagskrá til málamynda. Tilgangurinn er að foreldrar þekki þær áskoranir sem börnin standa frammi fyrir, skilji betur mikilvægi ákveðinna þátta í námi þeirra og fái verkfæri til að styðja þau.

Þar vaknar aftur spurningin um tímann. Höfum við tíma til að mæta? Höfum við tíma til að kynna okkur það sem skólinn leggur áherslu á? Höfum við tíma til að ræða við börnin um námið, ekki aðeins einkunnir eða hvort verkefnum hafi verið skilað, heldur hvað þau séu að læra, hvað þeim finnist erfitt og hvað veki áhuga þeirra?

Lesturinn er skýrt dæmi um viðfangsefni sem verður ekki falið skólanum einum.

Skólinn ber mikla ábyrgð á lestrarkennslunni. Þar þarf fagleg vinnubrögð, markvissa kennslu, eftirfylgni og stuðning við þau börn sem þurfa á honum að halda. En lestur verður ekki þjálfaður með fullnægjandi hætti innan veggja skólans eingöngu. Börn þurfa að lesa reglulega heima, hlusta á aðra lesa og eiga samtöl um bækur, orð og merkingu. Þau þurfa að sjá fullorðna lesa og upplifa að lestur hafi raunverulegt gildi í daglegu lífi.

Það skiptir máli að setjast niður með barninu, hlusta á það lesa og sýna þolinmæði þegar það hikstar á orði eða þarf að byrja aftur. Það skiptir máli að lesa fyrir börn, líka eftir að þau hafa sjálf náð tökum á lestrinum. Það skiptir einnig máli að ræða efni textans því læsi felst ekki eingöngu í því að geta hljóðað sig í gegnum orð. Markmiðið er að skilja, hugsa, spyrja og tengja.

Þetta tekur tíma. Það þarf ekki alltaf mikinn tíma í hvert skipti, en reglulegan og meðvitaðan tíma.

Ef skólinn býður foreldrum fræðslu um lestur, námsvenjur, líðan, samskipti eða skjánotkun er það hluti af þeirri viðleitni að stilla saman strengi heimilis og skóla. Þegar foreldrar sækja slíka fræðslu eru þeir ekki aðeins að mæta á fund. Þeir eru að senda börnum sínum skýr skilaboð um að nám þeirra og líðan skipti máli.

Samstarf heimilis og skóla getur ekki falist eingöngu í því að skólinn sendi upplýsingar og foreldrar taki við þeim. Það þarf að vera gagnkvæmt. Skólinn þarf að hlusta á foreldra, taka ábendingum þeirra alvarlega og miðla skýrt því sem fram fer. Foreldrar þurfa á sama hátt að sýna starfi skólans áhuga, kynna sér áherslur hans og taka virkan þátt þegar eftir því er leitað.

Samhliða auknu álagi á fjölskyldur hafa væntingar til skólans orðið sífellt meiri. Skólinn á vissulega að kenna börnum að lesa, skrifa og reikna. Jafnframt er ætlast til þess að hann efli félagsfærni, sjálfsmynd, samskipti, heilsu, lífsleikni, stafræna hæfni og margt fleira. Þegar vandamál koma upp beinast augu samfélagsins gjarnan að skólanum og spurt er hvað hann ætli að gera.

Það er eðlileg spurning en hún má ekki vera sú eina.

Við þurfum líka að spyrja hvað heimilin geti gert og hvernig skólinn og foreldrar geti unnið saman. Skólinn ber mikla ábyrgð og á að vera öruggur staður þar sem börn fá að vaxa, læra og þroskast. En hann getur aldrei komið í stað heimilisins. Kennarar geta stutt barn, hvatt það og leiðbeint því, en þeir geta ekki tekið að sér það grundvallarhlutverk sem foreldrar og forráðamenn gegna í lífi þess.

Við megum ekki stilla heimilum og skólum upp sem andstæðum fylkingum sem vísa ábyrgðinni hvor á aðra. Börnin okkar hafa ekkert gagn af því. Þau þurfa að finna að mikilvægu fullorðnu einstaklingarnir í lífi þeirra tali saman, treysti hver öðrum og séu reiðubúnir að vinna að sameiginlegum markmiðum.

Þessum orðum er ekki ætlað að vera áfellisdómur yfir foreldrum. Foreldrahlutverkið er krefjandi og fæst okkar telja sig alltaf standa sig eins vel og við viljum. Við gerum mistök, missum þolinmæðina, erum stundum of upptekin og grípum of oft í símann. Við erum mannleg.

En einmitt þess vegna þurfum við reglulega að staldra við og skoða hvernig tímanum okkar er varið.

Börn þurfa ekki fullkomna foreldra, fullkomið heimili eða fullskipulagða dagskrá. Þau þurfa fullorðna sem gefa sér tíma til að sjá þau, heyra og vera með þeim. Líka þegar það er óþægilegt, krefjandi eða ekkert sérstakt er um að vera.

Kannski þurfum við ekki að bæta enn einu verkefninu við dagskrána. Kannski þurfum við fremur að taka eitthvað út. Leggja símann frá okkur. Borða oftar saman. Lesa með barninu. Sækja fræðsluna sem boðið er upp á. Spyrja um skólann og hlusta af áhuga á svarið. Setjast inn á rúmstokk. Spyrja aftur.

Við segjum að börnin séu framtíðin. En þau lifa ekki aðeins í framtíðinni. Þau eru hér núna og bernskan bíður ekki eftir því að við höfum loksins meiri tíma.

Höfundur er skólastjóri Þingeyjarskóla.