Bann­menn og bruggarar

Ein undarlegasta röksemdin í Evrópuumræðunni hljóðar á þessa leið: við megum ekki ganga í Evrópusambandið, því þá töpum við sjálfstæðri peningastefnu og innlendri landbúnaðarstefnu. Yfirráð yfir sjávarútvegi hefur verið sett sem skilyrði af hálfu ESB sinna og því varla neitt til að deila um.

Tveir mest miðstýrðu þættir íslensks hagkerfis eru sem sagt orðnir helstu rökin fyrir því að breyta engu og það í báðar áttir. Þetta er dálítið eins og að eins og að neita að hleypa kúnum út af því þær séu orðnar stirðar.

En það sem er í raun forvitnilegast er ekki röksemdin sjálf. Það er hverjir flytja hana.

Skeifan

Á öðrum vængnum standa menn sem vitna í Hayek í hátíðarræðum og verja svo búvörulögin af meiri elju en nokkur samvinnubóndi hefði treyst sér til. Á hinum standa menn sem hafa varið starfsævinni í baráttu gegn auðvaldinu og verja nú gjaldmiðil sem er skilvirkasta eignatilfærslutæki sem fundið hefur verið upp á Íslandi - frá þeim sem eiga ekkert til þeirra sem eiga eitthvað, í gegnum verðbólgu, vexti og verðtryggingu.

Endarnir mætast. Skeifukenningin svokallaða gerir ráð fyrir að: því lengra sem dregur út á vængina, því styttra verður á milli þeirra. Báðir treysta ríkinu betur en einstaklingnum. Þá greinir aðeins á um hver eigi að halda um stýrið.

Hagfræðingurinn Bruce Yandle gaf þessu betra nafn: bannmenn og bruggarar. Þegar áfengissala var bönnuð í suðurríkjum Bandaríkjanna á sunnudögum studdu tveir hópar bannið af heilum hug. Siðapostularnir (Kári Stefánsson) af því þeim þótti drykkja synd. Bruggararnir/Hilluplásshafarnir af því þeir seldu vöruna hina sex dagana og höfðu engan áhuga á samkeppni. Hvorugur þurfti að viðurkenna hinn. Bannmennirnir sáu um réttlætinguna, bruggararnir um peningana, og kerfið stóð óhaggað í heila öld.

Íslenska útgáfan er kurteisari en byggð eins. Annar aðilinn talar um fullveldi, hinn um vernd gegn markaðnum. Niðurstaðan er nákvæmlega sama miðstýringin og báðir segjast andvígir - bara í sitthvoru nafninu.

Hvað er varið?

Það er þess virði að spyrja hvað nákvæmlega er verið að verja.

Sjálfstæð peningastefna á örmyntsvæði þýðir í reynd að gengið er stýritæki. Það er ekki frelsi heldur handafl. Þegar illa gengur er lífskjörum almennings breytt í gegnum gengið án þess að nokkur greiði atkvæði um það. Þetta hefur verið kallað sveigjanleiki. Það mætti allt eins kalla það skattheimtu sem enginn þarf að leggja fram frumvarp um.

Landbúnaðarkerfið er sömuleiðis ekki hefð heldur reglugerðarverk: framleiðslustýring, innflutningshöft, tollkvótar, undanþágur frá samkeppnislögum. Bóndinn ræður ekki verðinu. Neytandinn ræður ekki valinu. Einhver annar ræður hvoru tveggja. Það er ekki sveitarómantík. Það er áætlanabúskapur með fjósalykt.

Og svo er það hin hliðin á sama peningi: einkaleyfi ríkisins á smásölu áfengis, sem verjendur þess kalla lýðheilsutæki en er í daglegum rekstri einfaldlega innkaupadeild upp á þrjátíu milljarða á ári sem enginn keppir við.

Þetta eru ekki þrjú óskyld mál. Þetta er eitt mál þrisvar.

Þar sem sameiningin bregst

Nú kemur að þeim hluta sem fáir vilja heyra, og hann snýr í báðar áttir.

Andstæðingar aðildar hafa raunverulegan mótleik og hann er sterkur: Evrópusambandið er ekki afnám teknókratisma heldur fullkomnun hans. Sameiginlega landbúnaðarstefnan er ekki dæmi um afnám landbúnaðarmiðstýringar - hún er stærsta landbúnaðarmiðstýring í heimi og gleypir drjúgan hluta sambandsins alls. Sameiginlega sjávarútvegsstefnan hefur ekki farið mjúkum höndum um smábæi við ströndina. Sá sem heldur að aðild þýði minni reglugerðir hefur ekki lesið reglugerðirnar.

En sá mótleikur er ekki röksemd fyrir krónunni eða búvörulögunum. Hann er röksemd fyrir því að valið standi ekki milli miðstýringar og frelsis, heldur um það hvar miðstýringin situr og hversu auðvelt er að deila um hana.

Og þar liggur ádeilan á hina áttina líka: sá sem vill ganga í Evrópusambandið til þess að þurfa ekki að taka til heima hjá sér er að biðja um aga að láni. Aðild leysir engan undan því að afnema tollmúra, opna smásölu, laga peningastefnuna, mæla verðbólgu eins og aðrar þjóðir gera eða leggja niður einokun. Það er hægt að gera allt saman á morgun, án nokkurs sáttmála, ef einhver nennir/þorir. Að flytja ábyrgðina til Brussel er ekki umbót. Það er frestun með fánaskiptum.

Það sem raunverulega bindur

Hvers vegna heldur hið vanhelga bandalag þá? Af því það kostar ekkert að ná saman um höft.

Það er hægt að ná þverpólitískri sátt um það sem ekki má. Það er nánast ómögulegt að ná henni um það sem má. Höftin gefa öllum eitthvað að úthluta - leyfi, kvóta, undanþágu, hillupláss, styrk. Frelsið gefur engum neitt til að úthluta. Þess vegna verður sameiningin alltaf um bannið.

Ef valið stæði um að minnka báðar miðstýringarnar í einu væri enginn samningsflötur milli vængjanna, því þá tapa báðir sínu vopnabúri. Bandalagið snýst ekki um hvort ríkið eigi að stýra. Það snýst um hverjum í hag.

Eitt skal sagt hreint út: í þessu kerfi eru raunverulegir hagsmunir og raunverulegt fólk. Bóndi sem hefur skuldsett sig eftir þeim reglum sem ríkið setti honum á ekki að bera kostnaðinn af því einn þegar reglunum er breytt. Sú aðlögun er skylda, ekki ölmusa. En hún er umræða um leiðina, ekki um áfangastaðinn.

Það er ástæðulaust að fela áfangastaðinn. Hann er samfélag þar sem fullorðið fólk má versla, framleiða og velja án þess að spyrja leyfis - og þar sem sá sem vill banna eitthvað þarf að færa rök fyrir því, en ekki öfugt.

Þangað til það þykir róttæk krafa munu bannmenn og bruggarar sitja áfram saman við borðið, hvor í sínum jakkafötum, og kalla það þjóðarsátt.

Höfundur er einn eigenda Sante.