Náms­mat og ein­kunnir: Á­skoranir og við­horf

Námsmat er mikilvægur og einnig umdeildur þáttur í skólastarfi. Því er ætlað það flókna verkefni að mæla og meta getu barna, stýra námsferlinu, hvetja til framfara og upplýsa foreldra og næsta skólastig um námslega stöðu. Í skólakerfinu er togstreita um hvernig best er að standa að þessu mati.

Ólík sjónarmið um einkunnir

Umræðan um námsmat snýst oft um ágæti þess að nota útbreidda framsetningu, svo sem tölustafi. Margir telja tölulegar einkunnir veita skýra, einfalda og hlutlæga mynd af stöðu nemenda. Rök þeirra eru að tölur tryggi gagnsæi og samræmi milli kennara og ólíkra skóla. Fyrir sumum þjóna háar einkunnir líka sem öflugur ytri hvati sem verðlaunar vinnusemi.

Aftur á móti gefa rannsóknir til kynna að algengir kvarðar tryggi þetta samræmi alls ekki sjálfkrafa, þar sem mat er alltaf að einhverju leyti huglægt. Enn fremur óttast gagnrýnendur að töluleg einkunnagjöf vinni gegn almennri velferð barna og ýti undir námskvíða. Stærsta áhyggjuefnið er að þegar árangur í námi er smættaður niður í einn tölustaf, þá breytist viðhorf nemenda til námsins; þeir fari að læra í þeim tilgangi einum að fá háa tölu. Þetta getur gert það að verkum að nemendur fara að óttast mistök. Þeir veigra sér þá við að spreyta sig á nýjum og krefjandi verkefnum af ótta við að lækka í meðaltali. Slíkt getur hamlað sköpun og dýpri skilningi.

Meðaltal eða hæfni

Hluti af viðhorfsmuninum snýst um það hvað einkunn á að gefa til kynna. Þeir sem vilja halda í hefðbundnar lokaeinkunnir líta svo á að meðaltal gefi góða heildarmynd af frammistöðu og vinnusemi nemandans yfir skólaárið.

Sérfræðingar í hæfnimiðuðu námi benda hins vegar á að stærsta hættan við tölurnar liggi einmitt í þessari meðaltalsreglu. Þegar ólíkir námsþættir eru reiknaðir saman í eina meðaleinkunn glatast dýrmætar upplýsingar um raunverulega færni og námsþarfir nemenda. Ein lokatala getur auðveldlega falið það að nemandi sé framúrskarandi í ritun en eigi í miklum erfiðleikum með lestur. Talan sýnir niðurstöðu en hún sýnir ekki hvar þörfin á stuðningi liggur.

Í stað þess að vera lokadómur ætti kvarði að þjóna sem sjónrænt verkfæri sem sýnir stöðu nemandans gagnvart ólíkum hæfniviðmiðum. Með því að tengja mat við lýsandi og uppbyggilega endurgjöf verður námsmatið að gagnlegum leiðarvísi um framfarir í stað þess að vera einungis staðfesting á lokatölum

Seinkuð einkunnagjöf og verkfæri til vaxtar

Á hinum Norðurlöndunum hefst formleg einkunnagjöf mun seinna en áformað er hér á landi. Þar er byrjað að nota einkunnir í 6. eða 8. bekk en ekki í 4. bekk. Sumir vilja einkunnir snemma til að sjá stöðu barna, hjálpa þeim og hvetja þau áfram. Aðrir benda á reynslu Norðurlandanna þar sem seinkuð einkunnagjöf verndar áhugahvöt barna á fyrstu árunum í skóla og dregur úr samanburði, án þess að slakað sé á faglegum kröfum. Í norrænu kerfunum eru einkunnir notaðar sem verkfæri til vaxtar en ekki samanburðar. Námsmatið byggist á skýrum hæfniviðmiðum sem lýsa hæfni nemenda.

Sanngirni, jafnræði og innleiðing breytinga

Í þessu samhengi er lykilatriði að greina á milli jafnræðis og sanngirni.

Annars vegar er það viðhorf að jafnræði náist best með því að gera nákvæmlega sömu kröfur til allra nemenda á nákvæmlega sama tíma, og mæla alla með sömu tölulegu mælistikunni. Þetta er talið tryggja mestu hlutlægnina og koma í veg fyrir misræmi.

Hins vegar er það sjónarhorn að jafnræði og sanngirni séu ekki það sama. Nemendur hafa ólíkan bakgrunn og mismunandi þarfir. Sveigjanleg kennsla og einstaklingsmiðaður námshraði mæta þessum þörfum, en tölulegar einkunnir geta refsað þeim sem byrja hægar en hafa samt burði til að ná langt. Sanngirni felst í því að gefa öllum þau verkfæri sem þeir þurfa til að ná árangri, ekki að þvinga alla í sama mót.

Gæði menntunar velta nefnilega ekki á einkunnakerfinu sjálfu heldur hvernig kennarar nota niðurstöðurnar til að bæta kennsluna og styðja við nemendur. Með því að færa okkur nær hæfnimiðuðu námi getum við skapað skólakerfi þar sem allir vinna saman að velferð og raunverulegum framförum nemenda.

Ef það á að breyta framsetningu námsmats í tölur verður að hafa í huga að breytingar eru langtímaverkefni sem krefjast vandaðs undirbúnings, tíma og stöðugrar faglegrar þróunar. Til að vel takist skiptir mestu samstaða og sameiginlegur skilningur allra hlutaðeigandi á þeim mælikvörðum sem notaðir eru.

Höfundur er fyrrum skólastjórnandi og höfundur handbókar um námsmat.