Hvað gerist þegar manneskja veikist, missir starfsgetuna eða nær þeim aldri að hún getur ekki lengur treyst á atvinnutekjur til að framfleyta sér? Í dag finnst flestum líklega sjálfsagt að samfélagið standi með fólki við slíkar aðstæður en þannig hefur það ekki alltaf verið.

Í ár eru 90 ár liðin frá því að lög um alþýðutryggingar tóku gildi á Íslandi og Tryggingastofnun ríkisins hóf starfsemi sína. Árið 1936 var stigið eitt stærsta skref í sögu velferðarsamfélagsins hér á landi þegar grunnur var lagður að því öryggisneti sem við þekkjum í dag sem almannatryggingar.

Þegar þessu tímamótakerfi var hleypt af stokkunum bjuggu rétt ríflega 100.000 manns á Íslandi. Heimskreppan hafði skilið eftir sig djúp spor. Atvinnuleysi og efnahagsörðugleikar voru verulegir og framtíð margra var óviss. Mikil þörf var á sameiginlegum úrræðum til að styðja við þau sem áttu erfitt með framfærslu og höfðu lent í áföllum.

Lögin fólu í sér slysatryggingar, sjúkratryggingar, elli- og örorkutryggingar og atvinnuleysistryggingar. Með þeim var lagður grunnur að kerfi til að tryggja fólki aðstoð og öryggi við veikindi, slys, örorku og þegar aldurinn færðist yfir.

Tíu árum fyrr höfðu lög verið sett um slysatryggingar ríkisins sem mörkuðu fyrstu skrefin í þessa átt. Alþýðutryggingalögin sameinuðu hins vegar ólíkar tryggingar undir einum hatti og hafa verið nefnd sem einn af mikilvægustu áföngunum í sögu íslenskrar félagsmálalöggjafar.

Að tryggja fólki stuðning þegar á reynir

Á næstu áratugum þróaðist kerfið í takt við samfélagið. Lögunum var breytt, réttindi voru aukin og nýjar stofnanir urðu til. Heitið alþýðutryggingar vék fyrir heitinu almannatryggingar sem lýsir betur þeirri hugsun að tryggingarnar séu fyrir alla landsmenn. Verkefni sem áður voru á einni hendi færðust með tímanum yfir til sérhæfðra stofnana, meðal annars á sviði atvinnumála og sjúkratrygginga. Grunnhugsunin hefur þó haldist sú sama í 90 ár: Að tryggja fólki stuðning þegar á reynir.

Það er auðvelt að líta á almannatryggingar sem sjálfsagðar og fæst leiðum við líklega hugann að kerfinu fyrr en við þurfum sjálf á því að halda eða sjáum mikilvægi þess í gegnum vini og vandamenn. En á hverjum degi snerta almannatryggingar fólk um land allt.

Í gegnum almannatryggingakerfið fær fatlað fólk, fólk sem misst hefur starfsgetu vegna veikinda eða slysa og fólk í endurhæfingu mikilvægan stuðning. Eldra fólk fær lífeyrisgreiðslur og foreldrar langveikra eða alvarlega fatlaðra barna geta fengið umönnunar- og foreldragreiðslur. Kerfið kemur sömuleiðis að greiðsluþátttöku vegna

heilbrigðisþjónustu, lyfja og annarrar þjónustu. Svona mætti áfram telja. Allt byggir þetta á þeirri hugmynd að samfélagið beri sameiginlega ábyrgð þegar fólk stendur frammi fyrir veikindum, slysum, örorku eða kemst á aldur.

Tímamótanna minnst

Það var ekki sjálfgefið á sínum tíma að fámenn þjóð sem glímdi við afleiðingar heimskreppunnar legði í jafn metnaðarfulla uppbyggingu á félagslegu öryggisneti og raun bar vitni. Því er sannarlega tilefni til að staldra við nú þegar 90 ár eru liðin. Það er ánægjulegt að vera í forsvari fyrir félags- og húsnæðismálaráðuneytið á þessum tímamótum og taka þátt í að minnast upphafs almannatryggingalöggjafarinnar á Íslandi. Þann 30. september verður haldin ráðstefna þar sem litið verður yfir sögu, þróun og framtíð almannatrygginga á Íslandi, auk þess sem frekari greinar og umfjöllun munu birtast á opinberum vettvangi.

Við stöndum enn á þeim grunni sem lagður var fyrir 90 árum. Grunni sem byggir á samstöðu og þeirri einföldu en mikilvægu hugsun að tryggja að til staðar sé sameiginlegt öryggisnet fyrir okkur öll.

Höfundur er félags- og húsnæðismálaráðherra.