Á­verkar geti sagt til um kraft sem er beitt í kyrkingu

Pétur fjallaði um réttarlæknisfræðilega þætti kyrkingartaks, túlkun áverka og lífshættu á ráðstefnu í Háskólanum í Reykjavík í vikunni sem helguð var umfjöllun um kyrkingartak í ofbeldi frá ólíkum sjónarhornum. Pétur hefur rannsakað sérstaklega áverka á hálsi og aðstoðað lögreglu við fjölda rannsókna á ofbeldisverkum þar sem kyrkingartaki hefur verið beitt.

Pétur sagði áríðandi, og var það ákveðið stef í hans fyrirlestri, að þau sem hitti þolendur sem hafa orðið fyrir slíku ofbeldi viti hverju eigi að leita að og hver einkennin geti verið, hvenær þau koma fram og á hvaða tíma.

Sjá einnig: „Í einu til­viki var talað um nauðgunar­leik“

Hann ítrekaði að ofbeldi væri stór efnisflokkur og það væru þannig margar fræðigreinar sem ættu þátt í því. Réttarlæknar væru meðvitaðir um það en að þeir hefðu þröngt sjónarhorn. Þeirra vinna gangi út frá áverkafræði og hann myndi tala út frá því í sínu erindi. Um eðli fræðigreinarinnar og réttarfræðilegar áskoranir.

„Réttarlæknar eru læknar vissulega en eiginlega ekki alvöru læknar, við erum sérfræðingar sem notum þekkinguna okkar í allt aðra hluti en henni var ætlað fyrir,“ sagði Pétur og að þannig væru réttarlæknar ekki að lækna eða auka farsæld fólks eins og aðrir læknar reyna að gera. Þeir greini það sem þeir sjái og vinni með það hvernig eitthvað lítur út, formfræði hlutanna.

„Svo túlkum við það sem við sjáum. Spurningin sem við dílum við er atburður, þegar kyrking á sér stað, og ekkert af fagfólki sem kemur að málinu var á staðnum, en við erum samt að reyna að gera okkur grein fyrir atburðinum, sama hvort um andlát eða ofbeldisfullan atburð var að ræða,“ sagði Pétur og líkti vinnu réttarlækna við rannsóknir fornleifafræði- eða sagnfræðinga.

Áverkar ær og kýr réttarlækna

„Áverkar eru ær og kýr réttarlækna,“ sagði Pétur og að hugtök væru öllum réttarlæknum mjög hugleikin og að rétt hugtök væru notuð.

Hann sýndi máli sínu til stuðnings myndir af áverkum. Á fyrstu mynd mátti sjá hendur sem höfðu verið skornar með beittu áhaldi. 

„Áverkar eru alls lags,“ sagði Pétur og að þegar áverkar eru skoðaðir skipti krafturinn máli sem veldur áverkanum. Þegar réttarlæknar skoði áverka hugsi þeir þannig um það hvers konar kraftur geti valdið slíkum áverka.

„Ef við skiljum kraftinn skiljum við eitthvað um atburðinn,“ sagði Pétur og að því meiri sem krafturinn sé, því alvarlegri sé áverkinn.

Minna flatarmál meiri áverkar

Þá þurfi einnig að horfa til flatarmáls áverkans og því minna sem það sé því líklegra sé að áverkinn sé meiri og alvarlegri. Hann sagði suma áverka lífshættulega og geta þannig greiðlega leitt til dauða eða valdið augljósri lífshættu, til dæmis þegar slagæð fer í sundur. Réttarlæknar horfi þannig á áverka fólks og meti hversu líklegir þeir séu til að leiða til andláts.

Pétur sagði einnig mikilvægt að skoða ástand í kjölfar ofbeldis og hvaða afleiðingar það hefur. Þannig skoði réttarlæknar áverka, ástand og svo gjörninginn sjálfan. Í þessu mati skipti hvert hugtak miklu máli og hvernig það er skilgreint.

Hann sagði réttarlækna einnig horfa til þess hvernig eitthvað sé almennt og svo til stakra tilfella. Þannig sé, til dæmis, spark í hausinn almennt lífshættulegt og að stinga einhvern í brjóstið en stök tilfelli geti endað með áverka sem ekki sé lífshættulegur.

Eftir það fjallaði Pétur sérstaklega um hálsinn. Það sé í raun lítið svæði og aðeins um eitt prósent af líkamsyfirborðinu. En tók þó fram að þó að svæðið sé lítið sé það afar merkilegt.

„Þetta er sá partur sem er með hæsta þéttni af lífsmikilvægum líffærum,“ sagði Pétur en þar er að finna mænuna, hálshrygg, taugar, æðar, loftveginn og vélindað. Hálsinn væri auk þess mjög hreyfanlegur og höfuðið geti snúist til hliðar.

„Hann er afskaplega viðkvæmur,” sagði Pétur og að hálsinn væri auk þess staður á líkamanum sem væri tengdur við nánd og að fólk væri sjaldan með áverka þar. 

„Það eru kannski einhverjir unglingar með sogbletti, karlar með meiðsli eftir rakvél en það er eiginlega alltaf athugavert að vera með áverka á hálsi. Hálsinn er það svæði sem er léttast að valda skaða með litlu handtaki... Það er auðvelt að beita hálstaki,“ sagði Pétur og að það væri afar algengt að hálstakið væri hráefni í árás í heimilisofbeldi.

Í hálstaki sé oft talað um köfnun, þegar heilinn fari að líða fyrir það að njóta ekki súrefnis. Skilgreiningin sé samt sem áður of víð því það séu til ólíkar tegundir köfnunar, til dæmis þegar stendur í fólki eða þegar það er kæft.

„Heilinn er fórnarlambið í köfnun og er viðkvæmt líffæri og frekt á súrefni og hefur ekki þol fyrir því að það sé skrúfað fyrir súrefni. Það er ástæðan fyrir því að þetta er líkamlega alvarlegt,“ sagði Pétur og útskýrði svo líffræði heilans og öndunar. 

Hann sagði að honum þætti oft of lítið gert úr hluti æða þegar tekið er um hálsinn. Í hálsinum séu bæði bláæðar og slagæðar og þegar tekið sé um hálsinn séu fingur settir á þessa staði og þrýstingi sem sé beitt fari í að loka þessum æðum. Til að loka bláæðum þurfi aðeins um tveggja kílóa tak, eins og venjulegt handtak, en til að loka slagæðum þurfi meiri kraft. Þannig loki léttara tak bláæðunum en þrengra tak slagæð. Með því sé lokað fyrir blóðflæði til heila og aðeins þurfi að taka um hálsinn í um sex til tíu sekúndur svo að fólk missi meðvitund. Aðrir áverkar geti verið brotið tungubein eða skjaldbrjósk en réttarlæknar geti sjaldnast greint slík brot nema í þeim sem látin eru.

Hálsinn sé nándarsvæði

„Við viljum verja hálsinn, hann er okkar nándarsvæði,“ sagði Pétur og að hægt væri að líkja beinum í hálsinum við eldspýtur eða tannstöngla, það væri svo auðvelt að brjóta þau. Það væri samt sem áður heilmikið af vefjum og vöðvum til að verja þau.

Pétur fór svo yfir það í sinni umfjöllun hvað nákvæmlega kyrking væri og einbeitti sér að handleggskyrkingu, eða árásarkyrkingu.

„Hana er hægt að framkvæma með annarri hendi eða báðum, það er vanalegt í heimilisofbeldi,“ sagði hann og að gerandi notaði ekki alltaf báðar hendur. Stundum notaði hann snæri eða snöru eða þrýsti þolanda upp að vegg eða að jafnvel væri sest á þolendur til að auðvelda framkvæmdina.

„Það sem gerist er að æðar lokast, fyrst bláæðar lokast og svo slagæðar með auknum krafti, loftvegurinn lokast en fellur ekki saman, við lokum honum ekki með takinu,“ sagði Pétur en að loftvegurinn verði fyrir takmörkunum þegar ýtt er á hálslíffærin og þau færð upp. Þannig lokist hann og það geti orðið algjör lokun. Hann sagði samt sem áður þennan „loftvegaþátt“ minni samkvæmt réttarlækningum, það sem réttarlæknar horfi meira á sé „æðarþátturinn“.

Þarf að glápa í góðu ljósi

Pétur fór að því loknu yfir mögulega áverka sem þolendur geta fengið og nefndi sem dæmi punktblæðingar og leðurhúðarblæðingar og sagði áríðandi að gera greinarmun þar á. Hann sagði stundum erfitt að sjá punktblæðingar og stundum þyrfti hann hreinlega að glápa á fólk í nokkra stund í góðu ljósi til að sjá þær. Þær séu fíngerðari og dulari en gangi út á ákveðnum stöðum, augnloki til dæmis og augntóftasvæðinu.

„Og alls staðar fyrir ofan kyrkinguna sjálfa. Forsendan fyrir því að punktblæðingar myndist er háþrýstingur í bláæðunum.“

Leðurhúðablæðing sagði hann fíngerðar húðblæðingar sem geti litið út eins og skrámur. Þær séu það þó ekki og eigi heldur ekkert skylt með punktblæðingum. Slíkar blæðingar komi við handtak og séu gagnlegir áverkar við að meta kraft sem var beitt. Pétur sagði mikilvægt að gera greinarmun á til dæmis rispu og húðblæðingum. Þrýstingur væri undanfari húðblæðinga en skrap valdi rispu.

Pétur sagði mikilvægt að fólk væri spurt um ákveðin atriði eftir kyrkingu eins og meðvitundarmissi, sjóntruflun, þvag- eða hægðarmissi, andnauð, verki, hæsi, öndunarerfiðleika og minnistruflanir.

Sjá einnig: Hafi tekið barns­móður sína háls­taki

Hann tók dæmi um konu sem kyrkt var um nótt og var svo á bráðamóttöku fjórum klukkutímum síðar og þar hafi hún hitt lækna sem síðar gáfu út áverkavottorð. Þar hafi hins vegar ekkert verið minnst á punktblæðingar en hún hafi verið með óteljandi þannig. Það sé því afar mikilvægt að þau sem skoði og hitti þolendur viti hverju eigi að leita að og hvað eigi að skoða.

„Það er mjög mikilvægt að þau sem skoða geri sér grein fyrir tegundum húðblæðinga þegar hálsinn er skoðaður,“ sagði Pétur og að fagfólk verði að kunna að skoða þolendur heimilisofbeldis. Það verði að skoða hálsinn og taka myndir.

„Áverkar eru áverkafræðileg sönnun um að áverkinn hafi verið á þessum stað,“ sagði Pétur og að marblettir séu ekki eins góð gögn því þeir geti komið fram á öðrum stað en áverkinn var, það gildi ekki það sama um  leðurhúðablæðingar. Þær færist ekki til eins og marblettir.

Pétur sagði að sama skapi nauðsynlegt í þessum tilfellum að skoða áverka á gerendum og þeir geti oft sagt mikið til um áverka og kraft sem var beitt á þolanda. Hann tók dæmi um Gerard Baden Clay sem myrti eiginkonu sína, Allison, árið 2012. Á andliti hans var að finna skrámu sem hann sagði eftir rakvélablað. Fyrir dómi sagði réttarlæknir að áverkarnir væru líklega eftir fingurnögl, frekar en rakvélablað.

„Það er mikilvægt að skoða gerendur í „hands on“-ofbeldi,“ sagði Pétur og að það væru annars konar áverkar en eftir hnífsstungur eða þegar byssum er beitt því þolendur séu nógu nálægt geranda til að geta veitt þeim áverka. Klórför séu þannig kannski ekki merkilegur áverki en geti verið áhugaverður áverki í slíkum málum. Það sé ekki algengt að vera með slíkan áverka á hendi eða andliti og því ætti að taka mið af því við rannsókn.

Sjá einnig: Tvö­falt lík­­legri til að vera tekin kyrkingar­taki af maka en í slag niðri í bæ

Pétur fór að því loknu yfir áverka sem koma fram í manndrápsmálum þar sem kyrkingu var beitt. Hann sagði flesta áverka innri áverka sem sjáist í krufningu. Yfirleitt séu myndarlegar punktblæðingar en stundum séu engar slíkar blæðingar. Hann sagði að í kyrkingum sem leiði til dauða sé hægt að skoða líkamann betur en ella.

Kyrking dulið fyrirbæri

„Við erum alltaf að hugsa um kyrkingu því við vitum að það er dulið fyrirbæri. Það eru oft engir ytri áverkar hjá fólki sem lifir af kyrkingu,“ sagði hann og þess vegna leggi þeir sérstaka natni í að skoða heimilisofbeldismál og áverka á þolendum.

„Það er einstaklingsmunur en viðmið að kyrking er óafturkræf eftir þrjár mínútur. Gerandi sleppir takinu og manneskjan mun ekki vakna. Ef hann nær ekki þessum punkti mun manneskjan vakna,“ sagði hann en tók þó fram að mun styttri tíma þurfi til að skerða meðvitund, aðeins um sex til tíu sekúndur.

Hann sagði punktblæðingar koma fram eftir um 15, 20 til 30 sekúndur.

„Það þarf tíma. Þess vegna eru þær mikilvægar, gefa tímafactor,“ sagði hann og þess vegna væri áríðandi fyrir lögreglu og heilbrigðisstarfsfólk að meta slíka áverka vel. Það geti gefið vísbendingar um eðli og tímalengd árásar.