Um þagnir, vald og rammana sem við smíðum

Það er til ákveðin þögn sem leggst yfir skólastofu þegar ég kalla nafn sem enginn svarar. Hún er ekki eins og sú þögn sem fylgir því þegar nemandi er að leita að svari í hugskoti sínu, púsla saman staðreyndum eða velta fyrir sér orðalagi. Hún er þéttari og næstum áþreifanleg, eins og ósýnilegur veggur sem rís á milli mín og drengsins handan við borðið. Í þessari þögn verður til rými þar sem allir í herberginu skynja að hér ríkir ákveðin mótspyrna, að þögnin er orðin hans helsta vopn. Það verður ekkert svar, að minnsta kosti ekki á þeim forsendum sem kerfið krefst.

Ég horfi aftast í bekkinn. Hann situr þar, hallar sér aðeins aftur í stólnum og augun hvíla á punkti sem er ekki hér inni. Þau hvíla á einhverju sem ég get ekki séð. Ég veit að hann heyrði nafnið sitt. Ég veit líka að hann er ekki að mótmæla mér persónulega eða sýna dónaskap í sinni tærustu mynd. Það er eitthvað annað í gangi, eitthvað sem er erfiðara að setja fingur á, eitthvað sem snertir sjálfa undirstöðu þess hvernig við búum til rými fyrir fólk í samfélagi okkar.

Í svona augnablikum er freistandi að fara beint í einföldu skýringuna. Hugurinn leitar ósjálfrátt í þær brautir sem okkur hafa verið lagðar. Við hugsum: Hann er áhugalaus, hann nennir þessu ekki, hann þarf meiri aga, meiri ramma og skýrari afleiðingar. Kerfið sem við vinnum í, skólakerfið sem stofnun, er byggt upp þannig að það býður upp á svona skýringar eins og hálfgerðan skyndibita fyrir sálina. Það þarf að geta flokkað, skilgreint og brugðist við. Kerfið þarf að halda utan um heildina og til þess þurfum við tungumál sem virkar eins og verkfærakista.

Í þessari kistu liggja orð sem við notum daglega: „erfiður“, „óvirkur“, „truflandi“, „með litla einbeitingu“. Þetta eru orð sem eiga að hjálpa okkur að ná utan um það sem er að gerast svo við missum ekki stjórnina. En stundum, þegar ég sit með þessa þögn í brjóstinu, finnst mér þessi orð ekki lýsa neinu sem skiptir máli. Þau virka frekar eins og lokun. Þegar við höfum merkt barn „óvirkt“, þá höfum við líka hætt að spyrja af hverju það svarar ekki. Við höfum fundið skýringuna og þar með lokað dyrunum að manneskjunni sjálfri. Við sjáum merkimiðann, en ekki drenginn.

Hér komum við að hugmynd sem hefur fylgt mér meira og meira inn í skólastofuna, hugmynd sem á rætur sínar í skrifum franska heimspekingsins Michel Foucault. Í verki sínu Madness and Civilization velti hann því fyrir sér hvernig samfélög ákveða hvað telst eðlilegt og hvað ekki. Hans niðurstaða var sú að hugtakið „eðlilegt“ væri ekki byggt á einhverjum hreinum, líffræðilegum eða guðlegum sannleika. Þess í stað er það félagsleg smíð, tæki sem notað er til að viðhalda reglu og valdi.

Foucault sýndi fram á hvernig við notum „frávikið“ til að skilgreina miðjuna. Við þurfum „hinn brjálaða“ til að vita að við séum heilbrigð, við þurfum „afbrotamanninn“ til að staðfesta að við séum löghlýðin. Í skólastofunni virkar þetta á sama hátt. Við höfum búið til mjög þrönga mynd af því sem við köllum „góðan nemanda“. Hann er sá sem situr kyrr, fylgist með, tekur þátt á þann hátt sem kennarinn leggur upp með og lýkur verkefnum á tilsettum tíma. Þetta er mynd sem við höfum öll samþykkt sem sjálfgefinn sannleika, en hún er í raun hlaðin gildismati. Þessi mynd þjónar fyrst og fremst skilvirkni og fjöldaframleiðslu menntunar, en hún skilur alla þá drengi sem falla utan hennar eftir í kuldanum.

Drengurinn aftast í bekknum passar ekki inn í þessa mynd. Og um leið og hann fellur utan rammans, verður hann sýnilegur sem vandamál. Það sem er áhugavert, og jafnframt ógnvekjandi er hversu sjálfvirkt ferlið er sem fer af stað í kjölfarið. Við reynum að „laga“ hann. Við reynum að þrýsta honum aftur inn í rammann. Við gerum það af góðum hug, við viljum að honum gangi vel, við viljum að hann fái vinnu í framtíðinni, að hann verði „nýtur þjóðfélagsþegn“. En við spyrjum sjaldan hvort það sé eitthvað að rammanum sjálfum.

Þegar við horfum á nemandann sem svarar ekki, erum við vitni að núningi tveggja heima. Annars vegar er heimur stofnunarinnar, sem krefst línulegrar hugsunar, hlýðni og mælanlegs árangurs. Hins vegar er heimur einstaklingsins, sem kemur inn í stofuna með sína eigin sögu, sína eigin orku og sinn eigin takt. Þegar þessir tveir heimar mætast ekki, þá myndast hiti. Við köllum þann hita „atferlisvanda“.

Við verðum að þora að spyrja: Er það barnið sem er bilað, eða er það rýmið sem er of þröngt? Ef við lítum á skólann sem vél, þá er barnið sem passar ekki inn eins og sandur í tannhjólunum. En ef við lítum á skólann sem lífrænt samfélag, þá er barnið sem situr í þögninni kannski áminning um að við séum að gleyma einhverju mikilvægu. Við erum að gleyma því að mannleg tilvera er ekki hönnuð til að vera alltaf „skilvirk“.

Hér er ekki verið að gera tilraun til að draga upp rómantíska mynd af erfiðleikum. Ég veit vel að það eru til raunveruleg vandamál. Börn glíma við kvíða sem lamar þau, félagsleg einangrun sem tærir þau upp, og taugakerfi sem eru í stöðugri oförvun. Þetta er ekki eitthvað sem má afskrifa sem „bara kerfið“. Við berum siðferðislega ábyrgð á að styðja þessi börn. En stuðningurinn má ekki bara felast í því að kenna þeim að fela einkennin sín svo þau trufli ekki heildina. Stuðningurinn verður líka að felast í því að breyta umhverfinu þannig að þau geti dregið andann.

Hvað ef við myndum hægja á okkur í þessum þöglu augnablikum? Hvað ef við myndum nota þögnina til að rýna í eigin væntingar? Ef við hættum að spyrja „hvernig fæ ég hann til að svara?“ og byrjum að spyrja „hvað er hann að segja með því að svara ekki?“.

Það er ákveðið vald fólgið í því að neita að taka þátt í leiknum á forsendum kerfisins. Þegar drengurinn aftast í bekknum neitar að svara, þá er hann, kannski ómeðvitað, að halda í sjálfan sig. Hann er að verja sitt innra rými gegn kröfum sem hann upplifir sem framandi eða ógnandi. Ef við mætum því aðeins með meira valdi, meiri aga og fleiri skýrslum, þá höfum við tapað. Við höfum kannski fengið hann til að segja „já“, en við höfum misst tenginguna við manneskjuna.

Við þurfum að skapa skóla þar sem „eðlilegt“ er breitt hugtak, ekki mjó lína. Við þurfum að átta okkur á því að samræðan á milli kennara og nemanda er ekki bara flutningur á upplýsingum, heldur samningaviðræður um tilvist. Ef við hættum að hlusta á þá sem passa ekki inn, þá missum við ekki bara af þeim, við missum af tækifæri til að endurskoða allt það sem við tökum sem sjálfgefið. Þeir sem standa utan rammans sjá nefnilega rammann miklu betur en við sem erum inni í honum.

Þögnin í stofunni er enn til staðar. Ég kalla nafnið aftur, en í þetta skiptið án þess að setja kröfu í tóninn. Ég kalla nafnið fram eins og ég sé að bjóða velkominn gest. Í þetta skiptið lyftir hann augunum. Hreyfingin er varla merkjanleg, rétt svo að sjáöldur mætist í örstutta stund.

Þetta er ekki sigur sem hægt er að mæla í einkunnum. Þetta fer ekki í neina opinbera tölfræði um framfarir í skólastarfi. En fyrir mér er þetta mikilvægasta augnablik dagsins. Þetta segir mér að brúin er enn til staðar, þótt hún sé veikbyggð. Það segir mér að hann er ekki horfinn, þótt hann neiti að ganga þá braut sem ég hef teiknað upp.

Kannski er stærsta verkefni okkar sem samfélags ekki að tryggja að allir passi fullkomlega inn í þær vélar sem við höfum byggt. Kannski felst það í því að skapa rými þar sem ólíkar leiðir til að vera til fá að njóta sín. Þar sem við þorum að horfast í augu við okkar eigin hugmyndir um völd og hlýðni.

Þeir sem sitja aftast í bekknum eru nefnilega oft þeir sem minna okkur á hvað það þýðir að vera manneskja í heimi sem vill helst breyta okkur í gögn. Þeir eru ekki brotnir, þeir eru bara utan við þann ramma sem við smíðuðum utan um sannleikann. Þeir lifa í rýminu sem við skildum eftir, í ómældri víðáttu sem kerfið kann ekki að nefna. Okkar hlutverk er ekki að þvinga þá inn fyrir línuna, heldur að átta okkur á því að það er líf, merking og fegurð handan við rammann sem við teiknuðum.

Höfundur er mannvinur og kennari.