Hve­nær verður hlaðvarp að fjöl­miðli?

Þetta er spurningin sem hefur farið að krauma eftir að Fjölmiðlanefnd fór að banka upp á hjá hlaðvörpum. Á Íslandi eru starfrækt fjöldinn allur af hlaðvörpum en aðeins hluti þeirra er skráður sem fjölmiðill.

Steve Dagskrá og Dr. Football streittust bæði á móti þegar nefndin fór fram á að þau yrðu skráð, en létu að lokum undan og eru nú bæði á lista nefndarinnar. Nú hefur Ein pæling bæst í hóp þeirra hlaðvarpa sem nefndin telur að eigi að skrá sig. Á sama tíma hefur gagnrýnin heyrst víðar, meðal annars frá Gísla Frey Valdórssyni hjá Þjóðmálum, sem er sjálft þegar skráð hjá nefndinni. Af hverju þessi hlaðvörp enda með að skrá sig er að mörgu leyti skiljanlegt. Það kostar ekkert að skrá sig og viðurlögin við því að skrá sig ekki geta verið ansi hörð ef litið er til refisramma laganna, háar sektir og fangelsisdómur í versta falli.  

Ekki þess virði að fara með málið fyrir dómstóla

Mál hlaðvarpsins Steve Dagskrá byrjaði eftir kvörtun vegna umfjöllunar um Coolbet. Forsvarsmenn þáttarins sögðu þetta fyrst og fremst vera áhugamál, að þáttunum væri hlaðið upp þegar það hentaði og að þeir væru ekki í neinu samstarfi við Coolbet. Þeir sögðust jafnframt myndu hætta þeirri umfjöllun sem nefndin hafði gert athugasemdir við. Það dugði þó ekki til. Fjölmiðlanefnd kom aftur að borðinu, ítrekaði að þátturinn ætti að skrá sig og niðurstaðan varð sú að Steve Dagskrá skyldi vera á skrá.

Hjörvar Hafliðason er maðurinn á bak við Dr. Football andmælti kröftuglega. Þar var því meðal annars haldið fram að fjölmiðlanefnd væri að teygja hugtakið fjölmiðill of langt, að sambærileg yfirvöld erlendis litu ekki svona á hlaðvörp og að þátturinn væri í grunninn einfaldlega fólk að ræða fótbolta, ekki hefðbundin fréttastofa með stífa ritstjórn. En á endanum skráði Dr. Football sig líka. Það hafi verið gert vegna þess að menn töldu það einfaldlega ekki þess virði að fara með ágreininginn alla leið fyrir dómstóla.

Á annan tug hlaðvarpa skráðir fjölmiðlar

Þegar farið er yfir listann hjá Fjölmiðlanefnd sést að þar eru á annan tug hlaðvarpa skráð sem fjölmiðlar. Þar á meðal fyrrnefnd hlaðvörp Dr. Football og Steve Dagskrár en einnig Brotkast ( Norræn karlmennska, Götustrákar, Spjallið, Harmageddon)  Draugasögur Podcast, Endalínan, 70 mínútur og Handkastið. Stóru miðlarnir, RÚV, Sýn og Árvakur, eru skráðir fjölmiðlar og falla öll hlaðvörp á vegum þeirra miðla undir skráningu. En það sem vantar er stóra myndin. 

Það þarf ekki annað en að skoða vinsældalista til að sjá að ekki eru öll hlaðvörp skráð sem fjölmiðlar og því enn erfiðara að átta sig á því hvaða kröfur eru gerðar til hlaðvarpa um skráningu.  Þegar tíu vinsælustu hlaðvörpin á Íslandi á Spotify árið 2025 eru skoðuð kemur í ljós að fimm þeirra eru ekki skráð sem fjölmiðill. Þau eru Komið gott, Beint í bílinn, Chess After Dark, Morðkastið og Teboðið.  Hin eru Dr. Football, FM957 (Sýn), Í ljósi sögunnar (RÚV), Spursmál (Árvakur) og svo Joe Rogan Experience sem er bandarískt og heyrir því ekki undir þessa skráningarskyldu.  

Þess vegna stendur eftir spurningin, hvers vegna er farið fram á að sum hlaðvörp skrái sig sem fjölmiðill en önnur ekki. 

Málefni hlaðvarpa til skoðunar hjá fjölmiðlanefnd

Skýringin frá Fjölmiðlanefnd er í grunninn þessi: nefndin eigi ekki að hlaupa á eftir fólki og skrá það. Miðlarnir eigi sjálfir að átta sig á því hvort þeir falli undir reglurnar og skrá sig ef svo er. 

Elfa Ýr Gylfadóttir, framkvæmdastjóri nefndarinnar, hefur sagt að nefndin vinni eftir ábendingum og kvörtunum, en geti líka bent fólki á skráningarskyldu þegar henni þykir augljóst að viðkomandi falli undir sama ramma og aðrir miðlar. Hún vill hins vegar ekki fara nánar út í það hvernig nefndin velur hvaða hlaðvörp hún hefur afskipti af á meðan málefni hlaðvarpa eru sérstaklega til skoðunar.

„Ég skilgreini mig ekki sem fjölmiðil.“

Sá sem hefur orðað þessa gagnrýni hvað skýrast er Þórarinn Hjartarson, stjórnandi Einnar pælingar. Hjá honum er þetta ekki bara formsatriði heldur prinsippmál.

„Ég skilgreini mig ekki sem fjölmiðil og get ekki af góðri samvisku skráð mig sem slíkan,“ segir hann.

Hann segir að sér finnist ríkisvaldið einfaldlega ekki eiga að geta sagt fólki hvað það sé.

„Mér finnst ríkisvaldið ekki eiga að geta sagt mér hvað ég er. Það er enginn að fara í bakara eða rithöfunda og segja: nú verður þú að skrá þig sem þetta eða hitt. Af hverju á það þá að gilda um mig?“

Að hans mati snúist umræðan einnig um það að hugtakið „ritstjórn“ sé orðið svo vítt það sé erfitt að skilja það lengur.

„Hvað telst eiginlega ritstjórn? Ef það er ritstjórnarleg ákvörðun að spila kántrítónlist á útvarpsstöð, er það þá líka ritstjórnarleg ákvörðun þegar fólk birtir kroppamyndir af sér á samfélagsmiðlum? Erum við þá komin þangað að persónulegar ákvarðanir fólks um eigið efni séu orðnar ritstjórn? Þá erum við farin að teygja þetta rosalega langt.“

Það sé kjarni málsins. 

„Ef ég er fjölmiðill þá eru allir orðnir fjölmiðlar. Þá er þetta hætt að vera afmörkuð skilgreining og orðið bara eitthvað sem hægt er að teygja yfir nánast hvern sem er.“

Og það minni hann tilraunir fólks til að útskýra klám.

„Það er þessi klassíska setning, að menn eigi erfitt með að skilgreina nákvæmlega hvað klám er, en þeir viti það þegar þeir sjá það. Mér finnst Fjölmiðlanefnd vera svolítið á þeim stað með hugtakið fjölmiðill. Það er erfitt að fá skýra línu, en samt á að beita fólki valdi út frá henni.“

„Sumir eru teknir fyrir, aðrir ekki.“

En gagnrýnin hjá Þórarni snýst ekki bara um orð. Hún snýst líka um það hvernig þessu er beitt í raun.

„Mér finnst þetta mjög geðþóttakennt. Sum hlaðvörp eru tekin fyrir, önnur ekki. Sum eiga allt í einu að falla undir þetta, önnur fá að vera í friði. Ef stjórnvöld ætla að fara í fólk með þessum hætti þá verða þau að geta sagt skýrt af hverju einn fellur undir en annar ekki.“

Hann gengur enn lengra og segir að sér finnist eins og Fjölmiðlanefnd sé í reynd að reyna að stækka hópinn sem fellur undir skilgreininguna fjölmiðill.

„Mér finnst þau vera að reyna að fella sem flesta undir þetta. Þá stækkar hópurinn sem getur sótt í fjölmiðlastyrki frá ríkinu. Það getur grafið enn frekar undan rekstrargrundvelli þeirra sem fyrir eru, eins og til dæmis Árvakurs og Sýnar. Það er líka hlið á þessu sem mér finnst fólk ekki vera að tala nóg um.“

Þórarinn setur líka spurningarmerki við jafnræði kynjanna í þessu öllu.

„Eftir því sem ég best fæ séð eru engin hlaðvörp sem eru eingöngu rekin af konum skráð og dregin sérstaklega inn í þessa umræðu, þótt nokkur af stærstu hlaðvörpum landsins séu rekin af konum. Það hlýtur að vekja spurningar. Það er hægt að draga af því mjög sérkennilega ályktun gagnvart því hvort Fjölmiðlanefnd finnist konur hafa eitthvað til málanna að leggja.

Og þó að hann viðurkenni að auðveldasta leiðin væri líklega bara að skrá sig og klára málið þá segist hann ekki vilja gera það.

„Ég gæti alveg lúffað og skráð mig en ég er að reka þetta áfram út af prinsippinu. Mér finnst ríkisvaldið ekki eiga að geta skilgreint fólk sem eitthvað sem það telur sig ekki vera. Það er það sem þetta snýst um hjá mér.“

Framhaldið óráðið

Eins og sakir standa eru málefni hlaðvarpa til skoðunar innan Fjölmiðlanefndar og því liggur ekki fyrir hvernig haldið verður á þessum málum til framtíðar.  Skráningarskylda hvílir á aðilum sem geta fallið undir skilgreininguna á því að vera fjölmiðill. Og það lítur þeirri hugmyndafræði að með ákvörðun um efnistök í hlaðvarpi, sé það ritstjórn. Því falla ansi mörg hlaðvörp undir þessa skilgreiningu og ættu því með réttu að skrá sig sem fjölmiðill, annars eru við því viðurlög. 

Þórarinn stendur allavega enn í þessari baráttu og ætlar ekki að gefa sig, og verður forvitnilegt að fylgjast með framhaldinu.