Ís­lendingur tók þátt í að gera tunglskotið að veru­leika

Íslendingurinn sem um ræðir er Hjalti Páll Þorvarðarson en hann er forstjóri fyrirtækis sem er leiðandi í geimbransanum og ber heitið Rovsing. Vísir ræddi við Hjalta árið 2023 í tilefni þess að hann hafi verið nefndur á árlegum lista Berlingske með nöfnum 100 ungra vonarstjarna í dönsku atvinnulífi.

En þá sagði Hjalti frá því að Rovsing ynni að fjölda verkefna með það að markmiði að koma fólki til tunglsins aftur. Líkt og hefur eflaust ekki farið framhjá nokkrum manni tók svo fyrsta mannaða tunglskot í rúma hálfa öld á loft í gær.

Geimskot Geimferðastofnunar Bandaríkjanna (NASA) er liður í Artemis-áætluninni svokölluðu og söfnuðust þúsundir saman í grennd við Kennedy-geimfaramiðstöð stofnunarinnar í gær til að verða vitni að þessum sögulega viðburði. Fjórir geimfarar fóru af stað með flauginni en þeir heita Jeremy Hansen, Christina Koch, Reid Wiseman og Victor Glover.

En Hjalti segir í samtali við fréttastofu Vísis að fyrirtækið búi til og þrói mikið af hátæknibúnaði og lausnum, þar helst búnað og kerfi sem notaður er til ýtarlegra prófana á jörðu áður en geimflaugum og gervihnöttum er skotið á loft.

„Við búum til tækni sem er hægt að nota í staðinn fyrir sólarsellur sem eru á geimförum, sellurnar eru fjórar á hverju geimfari og 19 metra langar en rafmagnið sem þær framleiða samsvarar því sem er notað á tveimur meðalstórum heimilum,“ segir Hjalti.

Hann útskýrir að tæknin sem þeir þrói sé nýtt í hluta þeirra prófana sem geimför þurfa að standast og að þau hjá Rovsing búi einnig til tækni sem geimfarar í þjálfun hjá meðal annars NASA nýti við undirbúning fyrir ferðir út fyrir sporbaug jarðar.

En hann segir fjölda evrópskra fyrirtækja standa að baki verkefninu og að „Ameríkanarnir kæmust ekkert út nema með tilkomu þessara evrópsku fyrirtækja“.

Skotið upp á fyrsta degi gluggans

Hjalti segir að það sé mikill léttir hvað allt hafi gengið smurt fyrir sig í gær en veðuraðstæður í Flórída hentuðu vel fyrir skotið en algengt er að eitthvað komi upp á þegar geimskot sem þessi eiga að gerast. Bilanir komu í veg fyrir fyrstu og aðra tilraun til að skjóta þessum tiltekna hóp geimfara til tunglsins.

„Það sem við komum að er að sjá til þess að geimfarið sé í lagi en bilanir sem tengdust frosti í leiðslum og öðru slíku hafa tafið verkefnið. Ákveðnir gluggar eru opnir á um mánaðarfresti þar sem hægt er að senda flaugar í svokallað „orbital maneuver“ en þá er flaugum skotið úr einum sporbaug og yfir í annan,“ segir Hjalti.

Í gær, þann 1. apríl, var fyrsti dagur glugga sem er opinn til 6. apríl en næsti gluggi hefði opnast í lok mánaðar. Fyrsti liður áætlunarinnar, Artemis-I, fólst í því að ómannað geimfar var sent sömu leið og geimfararnir fjórir fara nú næstu tíu daga.

„Sem betur fer gekk allt upp í gær en maður tekur engar áhættur með manneskjur um borð. Það er rosalega mikill léttir að allt líti vel út en auðvitað eru alltaf hættur sem fylgja þessu, ef þetta væri auðvelt væru allir að þessu,“ segir Hjalti og útskýrir svo að hættulegasti hluti ferðarinnar sé að fara út í geim og næsthættulegast sé að komast aftur inn í andrúmsloft jarðar.

Hann segir að í stuttu máli hafi Artemis-I farið mannlaust út í geim og var sá liður til þess að geta prófað allan búnað. Því næst hafi fyrrnefnt Artemis-II verið sent á braut um jörðina, svo hring um tunglið, en geimfarið slengir sér þangað og til baka.

Næstu liðir séu svo að geimfarið Artemis-III muni aftur fara á sporbraut og þar munu geimfarar æfa að fara yfir í lendingarfar, en það er annað geimfar sem fer mannlaust sömu leið og hið mannaða far. Þetta verður allt gert á sporbraut um jörðu þar sem er auðvelt að hætta við.

„Þetta eru sem sagt tvö geimför sem kyssast svo að þau tengjast, svo opnast tvær lúgur sem geimfararnir geta farið á milli, og þrír af fjórum geimförum fara úr mannaða geimfarinu yfir í lendingarfarið. Því er svo stýrt til lendingar á tunglinu,“ segir Hjalti.

Kapphlaup Bandaríkjanna og Kína

Sömu geimfarar fara ekki endilega í alla leiðangrana heldur er fólk frá fjölda landa í þjálfun sérstaklega fyrir þessa næstu liði áætlunarinnar. En kapphlaup Bandaríkjanna og Kína snýst um það að ná að koma fyrir bækistöðvum á sem bestum stað, segir Hjalti.

„Það eru engin almennileg alþjóðalög sem skera úr um hvort að það megi eigna sér svæði á tunglinu. En á suðurpóli mánans eru djúpir gígar þar sem er mjög líklega að finna frosið vatn. Sá sem nær að byggja bækistöðvar þar gæti verið lengur í einu á tunglinu og jafnframt nýtt vatnið í að gera eldsneyti fyrir flaugarnar,“ segir Hjalti.

Hann nefnir að það séu alls ekki endalausir staðir á tunglinu sem henta undir slíkar stöðvara og því sé bæði Bandaríkjamönnum og Kínverjum mikið í mun um að hafa hraðar hendur. Artemis-VI er áætlað að lenda á tunglinu árið 2029.

„Ég er 39 ára og það hefur enginn stigið fæti á mánann frá því áður en ég fæddist þannig það er auðvitað mikill sigur að það sé í sjónmáli að við séum að fara aftur,“ segir Hjalti og bætir því við að hann vonist til að fá að upplifa það að fyrsti maðurinn eða konan stígi fæti á Mars.

Ferðalagið til tunglsins tekur að sögn Hjalta nokkra daga en ef menn vilja gera sér ferð til Mars, líkt og Elon Musk nokkur hefur gert sig líklegan til að fjármagna að hluta, tæki það marga mánuði.

„Mars er það langt í burtu að það er enginn að fara að bjarga þér ef þú lendir í hremmingum þar. Alveg eins og fólk er ekkert að fara að ferðast til Mars og koma aftur,“ segir Hjalti en hann tjáir blaðamanni að það sé margt heillandi og forvitnilegt við Mars. Rannsóknir sýni til dæmis að mögulega hafi örverur lifað þar áður fyrr.

„Það vakna alveg spurningar um okkur og lífið á jörðinni, hvort við séum ein? Að mínu mati er alheimurinn það óendanlega stór að það eru rosalega litlar líkur á því að við séum alein í honum. Að sama skapi er hann það stór að það eru litlar líkur á því að við rekumst á einhvern,“ segir Hjalti.