Mánu­dags­morgun í Kaffi­stofu Sam­hjálpar

Þegar gengið er inn blasa við tvö borð, fullsetin, og svo við snúning til hægri er horft beint á afgreiðsluborð þar sem eldri maður afgreiðir kaffi, croissant og annað brauðmeti.

Menn sem geri lífið erfiðara og flóknara

Þegar gengið er lengra inn og til hægri kemur maður að setustofu með þremur sófum. Í setustofunni eru fimm eða sex menn. Einn hvílir sig og sumir þeirra virðast undir einhvers konar áhrifum. Mennirnir tala saman.

Þetta eru mennirnir sem fólk óttast að muni sprauta sig fyrir utan kaffistofuna, brjótist inn til þeirra og jafnvel áreiti börnin þeirra. Gera líf þeirra verra eða kannski bara flóknara. Þessir menn virðast ekki hættulegir, þeir virðast þjáðir og þreyttir. Þetta eru eflaust menn með eitthvað á samviskunni en akkúrat þarna, í kaffistofu Samhjálpar, virðast þeir ekki leita neins nema skjóls.

Til vinstri er annar salur þar sem eru líklega um fjögur eða fimm borð. Þau eru misstór en setið við þau öll, tveir til fimm við hvert borð, flestir karlmenn. Þeir spjalla nær allir á erlendu tungumáli á meðan þeir drekka kaffið sitt og borða morgunmatinn. Þeir brosa, hlæja og spjalla, ekki í hávaða, bara rólega. Við sum borðin eru svo menn sem lesa á meðan aðrir einfaldlega bara sitja og borða.

Það eru fáar konur í kaffistofunni, utan þeirra sem vinna þar sem sjálfboðaliðar og starfsmenn, en samt nokkrar. Þær fá sér að borða og tala saman.

Fyrir utan er reyksvæði en það sér ekki þannig á því nema þegar einhver stendur þar að reykja. Þeir ílengjast ekki heldur klára sinn reyk og fara inn, enda er kalt úti. Ekki óbærilega, en þó það kalt að það er betra að vera inni.

Kaffistofan var í nærri tuttugu ár rekin í nær gluggalausu og litlu rými í Borgartúni. Nú stendur til að flytja kaffistofuna á Grensásveg 46. Þar hefur Samhjálp tekið á leigu húsnæði í íbúðahverfi við hlið kjötverslunar og tannlæknastofu. Rýmið sem Samhjálp hefur leigt er opið, stórt og þar eru tækifæri til að veita góða þjónustu.

Beint fyrir ofan nýja húsnæðið er íbúð og raðhús fyrir aftan. Það eru tveir grunnskólar í um 300 til 400 metra fjarlægð og stutt í verslun og þjónustu í bæði Skeifunni og Kringlunni.

Hópur íbúa í hverfi 108, nærri Grensásvegi, sendi í síðustu viku frá sér yfirlýsingu í kjölfar íbúafundar þar sem þess var krafist að borgaryfirvöld finni starfseminni aðra og meira viðeigandi staðsetningu. Um tvö hundruð manns hafi mætt á íbúafundinn og það hafi verið augljós skoðun íbúa á fundinum að staðsetningin væri óheppileg. Málið er nú í fangi byggingarfulltrúa borgarinnar og endanleg ákvörðun hefur ekki verið tekin.

Kaffistofan er opin hvern dag til klukkan 14. Þegar blaðamaður hefur fylgst með í um klukkutíma eru starfsfólk og sjálfboðaliðar byrjuð að bera fram hádegismat og fleiri farnir að bíða. Það er röð eftir mat en fólk bíður rólegt. Í röðinni eru kannski sex til tíu manns.

Fólk stoppar ekkert endilega lengi. Einhverjir koma og fara á meðan blaðamaður er á staðnum en ákveðnir hópar, þeir heimilislausu, hafa leyfi til að vera lengur. Þeir sitja til lokunar og fara svo. Eftir það taka starfsfólk og sjálfboðaliðar við. Þau ganga frá og hreinsa til svo hægt verði að gera það sama á morgun.

Kaffistofan gjörbreytt

Kjartan Ingvason, rekstrarstjóri Kaffistofunnar, byrjaði að vinna sem sjálfboðaliði á kaffistofunni fyrir ári síðan, varð vaktstjóri í sumar og rekstrarstjóri í haust þegar kaffistofan var flutt í Fíladelfíu. Hann segir nokkuð miklar mannabreytingar hafa átt sér stað frá því að kaffistofan var í Borgartúni og alla aðstöðu auk þess gjörbreytta.

„Allir þeir þættir sem gerðu Borgartún óvistvænan eru búnir að finna sér jákvæða speglun. Það var ekki loftræsting, það voru ekki gluggar, það var stöðugt verið að safna hlutum og það var ekki gott skipulag. Sumt myglaði. Það var rottugangur og svartmygla. Það var engin skata elduð þar en staðurinn lyktaði samt alltaf eins og skata.“

Kjartan telur að hegðun gesta hafi verið beintengd við upplifun þeirra af staðnum og hversu óbyggilegur hann var.

„Nú erum við inni í kirkju, í þessu fallega húsi. Það er birta, það eru alls staðar gluggar, það er allt hreinna, það er ekki þessi skötulykt. Þetta hafði strax áhrif á allan hópinn. Það er minna um ofbeldi, minna um árásarhneigð og færri uppákomur. Að vera troðið í einhverja holu sem lyktar eins og skata hefur áhrif á sjálfstraustið og sjálfsvirðinguna.“

Kjartan er vongóður um að á Grensásvegi verði hægt að gera enn meira. Það verði hægt að skoða lengri opnun, að bjóða félagsráðgjöfum, sálfræðingum eða jafnvel bara trúbadorum í heimsókn til að bjóða fólkinu sem þangað sækir upp á eitthvað meira en bara mat og spjall.

„Það væri hægt að skoða að vera með kvikmyndakvöld og kannski tungumálakennslu,“ segir hann og að hann viti að það séu margir sem séu til í að koma í klukkutíma til að veita einhvers konar skemmtun eða þjónustu.

Vilja breytta ímynd

Þannig vilji þau reyna að breyta ímynd kaffistofunnar. Hann segir marga brennda og viðhorf lituð af ranghugmyndum. Þegar fólk gúgli kaffistofuna komi upp eldri fréttir af því að maður hefði ráðist inn með byssu en það sé afar sjaldgæft í dag að eitthvað slíkt komi upp á og þá allra síst svo alvarlegt. Frá því í desember og þar til um miðjan janúar hafi lögregla verið kölluð til sex sinnum vegna uppákoma.

„Þetta er mynd sem loðir við Samhjálp en í 99 prósent tilvika eru þetta einhver svona óþægindi á milli tveggja eða eitthvað sem þeir eru ekki búnir að útkljá úr gistiskýlinu. Það var bara miklu auðveldara fyrir þá að hegða sér á þann hátt í Borgartúni. Þar voru krókar og kimar, inni og úti.“

Hann segir flutninginn hafa gengið ótrúlega vel. Það sé mikið návígi við starf söfnuðarins í Fíladelfíu og það gangi vel alla daga. Það sé barnastarf á sunnudögum og kirkjan þá full af fólki, bæði í kirkjunni uppi og í salnum niðri. Á virkum dögum séu svo prjónakvöld fyrir konur frá Úkraínu og stundum karlamorgnar eða starf fyrir eldri borgara söfnuðarins.

„Barnastarfið er hérna í kjallaranum. Fólk leggur bílnum sínum við hlið kaffistofunnar og gengur svo fram hjá reykingasvæðinu. Þannig það er gríðarlegt návígi.“

Í viðtölum íbúa og á íbúafundi í Réttarholtsskóla hefur komið fram að íbúar upplifa mikinn ótta, að börn þeirra verði fyrir einhvers konar aðkasti, verði vitni að einhverju eins og neyslu eða að innbrotum muni fjölga með flutningi kaffistofunnar í hverfið.

„Það er ekki hægt að útiloka að það verði einhver rýtingur á milli einstaklinga. En það gerist innanhúss og það er á milli einstaklinganna. Það er þá agamál sem við sjáum um og í versta falli er þá hringt á lögregluna. Við erum með neyðarhnapp,“ segir hann.

Komi slík mál upp fái menn að útskýra málið en komi eitthvað slíkt ítrekað upp séu menn jafnvel settir í bann og það svo endurskoðað síðar.

Rangfærslur og fordómar

Kjartan segir margar rangfærslur hafa komið fram á fundinum.

„Það var stundum vandræðalegt hve rangfærslurnar voru ýktar og fordómarnir. Það er erfitt þegar það er verið að gefa í skyn að hópurinn okkar laðist að börnum á ákveðinn hátt og/eða vilji gera þeim mein. Það er mjög hæpið því að þessir einstaklingar sem eru í neyslu, sem er minnihlutahópur hér, er hópur sem hefur upplifað ofbeldi í æsku og fyrir þá flesta er þetta mjög mikilvægt siðferðislegt mál,“ segir Kjartan.

Þessi hópur hafi yfirleitt sterkar skoðanir á barnavernd og að þeirra mati skipti miklu máli að vera góður við börn.

„Ég veit samt ekki hvort það myndi sannfæra einhvern í þessu hverfi en ég hef aldrei séð neitt svoleiðis koma upp eða heyrt um neitt svoleiðis tengt Samhjálp.“

Hvað varðar það að fólk verði vitni að til dæmis sprautuneyslu fyrir utan segir Kjartan það hluta af vinnu starfsfólks að koma í veg fyrir það. Hluti skjólstæðinga fari þó út að reykja og það verði líka þannig á Grensásveginum. Hann segist skilja áhyggjur íbúa fyrir ofan húsnæðið en að það sé hægt að finna lausnir eins og vegg, þak eða skúr sem geti mögulega komið í veg fyrir að reykurinn berist beint inn til þeirra.

Skipta um ham

Kjartan segir í raun tvo ólíka hópa sækja þjónustu kaffistofunnar, það sé hópur sem sé heimilislaus og í neyslu og svo hópur hælisleitenda og fátækra. Þessir tveir hópar hafi mjög ólíkar þarfir. Almennt sé það þó þannig að skjólstæðingar Kaffistofunnar vilji láta lítið fyrir sér fara.

„Maður sér það þegar þeir fara héðan er eins og þeir skipti um ham. Þeir reyna að vera eins eðlilegir og hugsast getur til þess að fara í strætó, til að vera ekki hent út. Þeir reyna að falla að umhverfinu því annars geta þeir lent í veseni og jafnvel misst af strætó.“

Kjartan segir í flestum tilvikum fólk fara beint eftir lokun. Stundum bíði þeir heimilislausu eftir einhverjum öðrum en yfirleitt vilji þeir bara fara í miðbæinn þar sem þeir geta leitað skjóls á bókasafni eða farið aftur í gistiskýlið.

Leiður eftir íbúafundinn

Kjartan segist hafa verið leiður og í þungum þönkum eftir íbúafundinn um hvað geti gerst ef það eru engin samskipti á milli deilandi aðila.

„Það var gott að heyra að það væri velvilji í garð Samhjálpar og flestir nefndu það og kannski áttuðu sig betur á að við erum bara í ákveðinni klípu. Þetta er ekki það sem við hefðum valið,“ segir hann og að áður en Samhjálp leigði húsnæðið við Grensásveg hafi það fengið tugi hafnana.

Niðurstaða fundarins var sú að borgin ætti að beita sér fyrir því að finna annað hentugra húsnæði. Framkvæmdastýra Samhjálpar sagði í viðtali við Vísi fyrir rúmri viku að það hefði verið reynt, af borg, ríki og einkaaðilum, að finna hentugt húsnæði. Grensásvegurinn sé það sem hafi verið til. Hún varaði við því að kaffistofan yrði að pólitísku bitbeini í kosningum í vor. Kjartan tekur undir það.

„Við erum þverpólitískt fyrirbæri, starfsemi, sem þjónar öllum Íslendingum og hefur örugglega þjónað flestum Íslendingum á beinan eða óbeinan hátt.“