Endurskapa hverfandi jöklana í kringum Höfn

Sögulegar og samtímaloftmyndir af sex jöklum varpa ljósi á þær stórtæku breytingar sem eru á verða á umhverfinu í stuttmyndinni „Eftir ísinn“ [e. After Ice]. Myndin er afrakstur fjögurra ára vinnu þeirra Þorvarðar Árnasonar, forstöðumanns rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Höfn í Hornafirði, og Kierans Baxter, kennara og vísindamanns í samskiptahönnun við Dundee-háskóla á Skotlandi.

Baxter vann að því að endurskapa löngu horfin hús á þekktum minjastöðum þegar þeir Þorvarður kynntust haustið 2017. Þeir þróuðu með sér þá hugmynd af gera það sama fyrir jökla á suðausturlandi. Þorvarður segir í samtali við Vísi að Baxter hafði þá löngu áður þróað með sér Íslandsbakteríu og ástríðu fyrir jöklum þegar hann ferðaðist með ljósmyndaranum föður sínum um landið sem barn. Hann hefur meðal annars notað myndir föður síns af Skálafellsjökli í vinnu sinni.

Til þess að hverfa aftur til fortíðar notaði Baxter loftmyndir sem höfðu verið teknar af Breiðamerkurjökli, Fjallsjökli, Fláajökli, Heinabergsjökli, Hoffellsjökli og Skálafellsjökli á 20. öldinni úr safni Landmælinga Íslands sem var gert aðgengilegt á netinu fyrir nokkrum árum. Myndirnar lagði hann ofan á hæðarlíkan, þvívíddartölvulíkan, sem gerði honum kleift að endurskapa landslagið eins og það var þegar loftmyndirnar voru teknar.

Í samtímanum tóku þeir Þorvarður og Baxter drónamyndir og kortlögðu flugleiðir drónans með GPS-hnitum. Með þeim hnitum gat Baxter svo búið til nokkurs konar sýndarflug yfir endursköpuðu landslagi jöklanna í fortíðinni í hæðarlíkaninu. Þannig gat hann klippt hnökralaust á milli mynda sem voru teknar með margra áratuga millibili.

„Þess vegna fær hann þessar tilfærslur sem eru svo ofsalega sléttar á milli mynda sem voru raunverulega teknar núna á síðustu árum og mynda eins og þetta hefði litið út ef hann hefði átt dróna árið 1982 eða 1945,“ segir Þorvarður.

Í spilaranum hér fyrir neðan má sjá stuttmyndina „Eftir ísinn“.

„Svakalegar“ breytingar á skömmum tíma

Breytingarnar á jöklunum sem sjást í myndinni eru sláandi jafnvel þó að hop íslenskra jökla sé vel þekkt staðreynd. Þulur myndarinnar lýsir því hvernig Fjallsjökull hefur tapað fimm ferkílómetrum af flatarmáli sínu frá 1982. Heinabergsjökli líkir þulurinn við blöðru sem lekur en jökullinn hefur þynnst um hundrað metra frá 1989.

Rannsókn íslenskra jöklafræðinga sem birtist í vetur bendir til þess að um helmingur ísmassataps íslenskra jökla hafi orðið frá haustinu 1994 til haustsins 2019, á bilinu 220-260 milljarða tonna, nærri því tíu milljarðar tonna á hverju ári. Jöklarnir hafa þannig tapað nærri því 16% af rúmmáli sínu á tímabilinu.

Um helmingur ístaps íslenskra jökla frá litlu-ísöld hefur átt sér stað undanfarin þrjátíu ár og tengist það losun manna á gróðurhúsalofttegundum órjúfanlegum böndum.

Einna mest sláandi er samanburðurinn á Breiðamerkurjökli og Jökulsárlóni sem sést í upphafi myndarinnar. Á mynd frá 1945 nær jökullinn langleiðina að sjó með tiltölulega litlum kraga vatns fyrir framan hann. Í nútímanum hefur jökullinn hopað langt inn í land og eftir stendur dýpsta stöðuvatn landsins.

„Breytingarnar verða svakalegar þegar maður horfir á þá með fimm, tíu, hvað þá tuttugu ára millibili,“ segir Þorvarður um hop jöklanna.

Flestar myndanna sem þeir Baxter nota eru úr myndaröð sem náðist af jöklunum í kringum Höfn í góðviðrisviku árið 1982. Fyrir vikið tókst þeim að endurskapa jöklana eins og þeir voru fyrir rétt tæpum fjörutíu árum. Til samanburðar eru loftmyndir sem Baxter og Þorvarður hafa tekið tvisvar á ári frá 2017.

„Við erum farnir að sjá á sumum stöðum mjög mikinn mun á milli einstakra ára,“ segir Þorvarður og vísar sérstaklega til Heinabergsjökuls og Hoffellsjökuls.

Næsta verkefni að myndgera framtíðina

Stuttmyndin er ekki aðeins aðgengileg öllum á netinu heldur geta fjölmiðlar, skólar, aðrir kvikmyndagerðarmenn og hver sem er sótt efni úr henni til eigin nota, allt í anda opins aðgangs. Þá hefur myndin þegar verið samþykkt inn á eina kvikmyndahátíð nú í vor.

„Við viljum bara að þetta nýtist til að skapa upplýsta umræðu um hamfarahlýnun,“ segir Þorvarður.

Efnið sem þeir Baxter hafa safnað saman fyrir stuttmyndina verði í framtíðinni gagnabanki sem aðrir geta leitað í eftir tuttugu til þrjátíu ár eins og þeir gerðu sjálfir með myndir Landmælinga.

„Við erum að safna efni um jöklana eins og þeir litu út á meðan þeir voru ennþá til ef það má orða það svoleiðis,“ segir Þorvarður.

Þeir Baxter eru hvergi nærri hættur. Þá dreymir nú um að vinna annað verkefni á svipuðum grunni en nú til þess að skyggnast inn í framtíðina.

„Að reyna að forskapa jöklana eins og þeir eru líklegir til að líta eftir fimmtíu eða hundrað ár, út frá þeirri vísindalegu þekkingu sem er til um líklegustu þróun mála. Það verður næsta verkefni, að reyna að myndgera framtíðina,“ segir Þorvarður. Hópur samstarfsaðila við Dundee-háskóla hafi áhuga á að vinna að því verkefni.