Ísland sé frjálst, meðan sól gyllir haf

Indriði Þröstur Gunnlaugsson skrifar 21. október 2026 10:30

Ég sit hér í Gdańsk í Póllandi og hugsa heim.

Ég hugsa um Ísland. Litla landið okkar í norðurhöfum. Landið sem hefur gefið okkur frelsi, öryggi, tækifæri og réttinn til að ákveða sjálf hvernig samfélagi við viljum tilheyra.

Í huganum hljómar eitt fallegasta ættjarðarlag sem samið hefur verið á íslensku, Ísland er land þitt, við ljóð Margrétar Jónsdóttur og lag Magnúsar Þórs Sigmundssonar.

Síðasta ljóðlínan segir allt sem segja þarf:

„Ísland sé frjálst, meðan sól gyllir haf.“

En hvað þýðir það í raun?

Og hvað erum við tilbúin að gera til að tryggja að það verði áfram þannig?

Þegar ungmenni börðust fyrir frelsinu

Hér í Gdańsk er sagan alls staðar.

Þann 1. september 1939 hófst síðari heimsstyrjöldin þegar Þjóðverjar réðust inn í Pólland. Skammt héðan, á Westerplatte, vörðust pólskir hermenn innrásarliðinu.

Þeir börðust ekki fyrir völdum, auðæfum eða pólitískum þægindum. Þeir börðust fyrir réttinum til að eiga eigið land.

Árið 1944 risu Pólverjar upp í Varsjá gegn hernámi nasista. Uppreisnin stóð í 63 daga. Meðal þátttakenda voru ungmenni, jafnvel börn undir átján ára aldri, sem störfuðu sem sendiboðar, aðstoðarfólk og í sumum tilvikum bardagamenn.

Ungt fólk sem hefði átt að vera í skóla, eignast vini og njóta æskunnar.

Í staðinn þurfti það að horfast í augu við dauðann.

Svipaða sögu má segja frá Frakklandi í síðari heimsstyrjöldinni. Þar gengu ungmenni til liðs við frönsku andspyrnuna og Frjálsa Frakka, sum langt innan við tvítugt.

Á Spáni hófst blóðug borgarastyrjöld árið 1936 eftir valdaránstilraun gegn lýðveldinu. Þangað streymdu þúsundir sjálfboðaliða víðs vegar að úr heiminum til að berjast gegn uppgangi fasisma.

Það sem sameinaði marga þeirra var sannfæringin um að frelsi væri þess virði að berjast fyrir.

Og enn í dag, árið 2026, ver ungt fólk í Úkraínu sjálfstæði þjóðar sinnar gegn innrás Rússlands.

Við Íslendingar höfum verið svo lánsöm að þurfa ekki að upplifa slíka baráttu á eigin landi.

En eigum við þá síður að skilja hvers virði frelsið er?

Ég byrjaði að vinna ellefu ára

Ég byrjaði sjálfur að vinna þegar ég var aðeins ellefu ára.

Það kenndi mér snemma að ekkert kemur af sjálfu sér.

Að baki hverjum árangri liggur vinna, ábyrgð og oft fórnir.

Ég hef síðan eytt starfsævinni í að byggja upp fyrirtæki, skapa tækifæri og horfa til framtíðar.

Ég hef búið erlendis, unnið með fólki frá ótal þjóðum og kynnst ólíkum menningarheimum.

Þetta hefur kennt mér að meta fjölbreytileika, en ekki síður mikilvægi þess að samfélag hafi sameiginlegan grundvöll.

Auðvitað er ekki hægt að bera það saman að hefja störf ellefu ára og að vera sendur ungur út í stríð.

En það er einn lærdómur sem ég tel að við megum ekki týna.

Réttindum fylgja skyldur. Og frelsi fylgir ábyrgð.

Þetta á jafnt við um einstaklinga og þjóðir.

Pólland, Ísland og fjölskyldan mín

Fjölskylda mín er að hluta til pólsk.

Þess vegna eru tengsl mín við Pólland ekki aðeins tengsl ferðamanns við fallegt land.

Þau eru persónuleg.

Og eftir því sem ég kynnist Póllandi betur, þeim mun betur skil ég hvers vegna saga þessarar þjóðar er svo samofin hugmyndinni um frelsi.

Hér í Gdańsk fæddist Solidarność, Samstaða, árið 1980.

Verkamenn í skipasmíðastöð borgarinnar risu gegn kerfi sem hafði takmarkað frelsi þeirra áratugum saman.

Þeir kröfðust réttinda, sjálfstæðra verkalýðsfélaga og þess að rödd almennings fengi að heyrast.

Það sem hófst sem verkfall varð að einni áhrifamestu frelsishreyfingu Evrópu.

Það er erfitt að standa hér í Gdańsk og láta sér detta í hug að frelsi sé sjálfsagður hlutur.

Pólverjar og íslenskt samfélag

Pólverjar eru orðnir órjúfanlegur hluti íslensks samfélags.

Samkvæmt Hagstofu Íslands voru 23.055 innflytjendur fæddir í Póllandi búsettir á Íslandi í ársbyrjun 2026. Það er tæplega þriðjungur allra innflytjenda landsins.

Þeir hafa tekið þátt í uppbyggingu Íslands, atvinnulífinu og samfélaginu með ótal hætti.

Við eigum margt sameiginlegt, meðal annars evrópskan menningararf, langa sögu sjálfstæðisbaráttu og ríka hefð fyrir fjölskyldu og vinnu.

Ég fagna því að Pólverjar hafi valið Ísland sem heimili sitt.

En hér kemur jafnframt stærri spurning.

Hvað merkir það að flytjast til annars lands og verða hluti af samfélaginu?

Að mínu mati felur það í sér meira en að fá atvinnu, húsnæði og aðgang að opinberri þjónustu.

Það felur líka í sér vilja til að læra tungumál þjóðarinnar, skilja menningu hennar og virða þau réttindi og þær skyldur sem samfélagið byggir á.

Það á við um Pólverja, Norðmenn, Bandaríkjamenn, múslima og alla aðra sem vilja gera Ísland að heimili sínu.

Frelsi Íslands verður ekki varið með afskiptaleysi

Ég hef vaxandi áhyggjur af því þegar menningarlegur eða trúarlegur aðskilnaður verður til þess að fólk lifir í raun utan þess samfélags sem það hefur flutt til.

Þá skiptir engu hvort um er að ræða kristna menn, múslima eða fólk annarrar trúar.

Íslenskt samfélag byggir á lýðræði, tjáningarfrelsi, trúfrelsi, jafnrétti kynjanna og réttindum einstaklinga.

Þessi grundvallarréttindi eru ekki samningsatriði.

Enginn á að geta krafist þess að trúarlegar reglur standi ofar íslenskum lögum eða að réttindi kvenna og barna séu takmörkuð vegna trúarskoðana.

Við eigum að geta rætt slíkar hættur opinskátt, meðal annars þegar öfgafullar túlkanir íslams rekast á lýðræðisleg grunngildi.

En það væri jafnframt rangt að gera ráð fyrir að allir múslimar hugsi eins eða vilji hafna íslensku samfélagi. Afstaða einstaklings til frelsis og jafnréttis verður ekki ráðin af trú hans einni saman.

Við eigum ekki að krefjast þess að fólk afsali sér uppruna sínum. Við eigum að krefjast þess að allir virði sömu grundvallarréttindi.

Þarna liggur munurinn á því að varðveita samfélag og að útiloka fólk.

Við eigum að vera stolt af því sem við erum og óhrædd við að gera skýrar kröfur um aðlögun.

En við verðum líka að skapa raunhæf tækifæri fyrir nýja Íslendinga til að læra tungumálið og taka þátt.

Samfélag verður ekki sterkt með kröfum einum saman. Það þarf líka að opna dyrnar.

Hvað ætlum við að skilja eftir?

Ég er orðinn sextugur.

Ég hef lifað nógu lengi til að sjá heiminn breytast á ótrúlegum hraða.

En þegar ég horfi á börnin mín og hugsa um komandi kynslóðir er eitt sem skiptir mig meira máli en nokkuð annað.

Hvers konar Ísland munum við skilja eftir?

Verður það land þar sem íslensk tunga blómstrar?

Þar sem einstaklingar njóta frelsis óháð kyni, uppruna og trú?

Þar sem fólk stendur saman um lýðræði og mannréttindi?

Eða verðum við svo upptekin af því að forðast erfiðar umræður að við vanrækjum sjálfan grundvöll samfélagsins?

Við þurfum ekki að vera sammála um allt.

Það er einmitt það sem einkennir frjálst samfélag.

En við þurfum að geta verið sammála um réttinn til frelsis, sjálfstæðis og mannlegrar reisnar.

Frelsið er arfur sem okkur ber að varðveita

Hér í Póllandi hafa heilu kynslóðirnar greitt gríðarlegt verð fyrir frelsi sitt.

Ungt fólk í Varsjá, andspyrnufólk í Frakklandi, sjálfboðaliðar á Spáni og verkamennirnir í Gdańsk minna okkur á að frelsi þjóðar verður aldrei tryggt með því að telja það sjálfsagt.

Við Íslendingar fengum sjálfstæði okkar með öðrum hætti.

En ábyrgðin er sú sama.

Að varðveita tungumálið.

Að varðveita menninguna.

Að standa vörð um lýðræðið.

Að verja frelsi einstaklingsins.

Og að gera öllum sem vilja taka þátt í íslensku samfélagi kleift að leggja sitt af mörkum til framtíðar þess.

Það er ekki andstaða við aðrar þjóðir eða trúarbrögð.

Það er ást á eigin landi.

Ég vil að börnin mín og kynslóðirnar sem á eftir koma geti lifað í frjálsu og sterku Íslandi.

Og þegar ég heyri lagið Ísland er land þitt er það ekki aðeins fallegur söngur um landið okkar.

Það er áminning.