Seljum ekki Lands­virkjun meðan við getum ráðið því sjálf

Landsvirkjun er verðmætasta sameign þjóðarinnar. Í texta EES-samningsins er engin skylda til að selja hana eða skipta henni upp, og á það benda stuðningsmenn samningsins réttilega. Leiðin að uppskiptingu liggur engu að síður um samninginn, og hún er styttri en margur hyggur.

Hættan vofir yfir!

Lítum á farvegina, því hættan er yfirvofandi. Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hóf í apríl 2025 formlega rannsókn á því hvort Landsvirkjun hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína með því að synja framleiðendum vetnis og rafeldsneytis um orku. Í slíkum málum heimila samkeppnisreglur EES að mælt sé fyrir um breytingar á skipulagi fyrirtækis, þar á meðal sölu eigna, þyki vægari úrræði ekki duga. Þýska orkufyrirtækið E.ON skuldbatt sig árið 2008 til að selja virkjanir og háspennukerfi sitt til að ljúka sambærilegu máli hjá framkvæmdastjórn ESB. Frakkar þráuðust við í meira en áratug uns þeir sömdu í fyrra um að ríkisfyrirtækið EDF byði öðrum aðgang að sex gígavöttum af vatnsafli sínu á uppboðum. Frakkland er stórveldi með atkvæði í ráðherraráðinu. Ísland er smáríki án atkvæðisréttar.

Við þetta bætast ríkisaðstoðarreglurnar, sem ESA hefur þegar beitt við rannsókn á ríkisábyrgðum Landsvirkjunar, og orkupakkarnir sem berast hver á fætur öðrum. Sá fjórði bíður nú innleiðingar á Íslandi. Reglurnar breytast án þess að við mótum þær, og lokaorðið um túlkun þeirra eiga ESA og EFTA-dómstóllinn.

Hvað þurfum við þá að gera?

Fyrst ber að binda í stjórnarskrá að Landsvirkjun og virkjunarréttindi hennar séu ævarandi þjóðareign. Norðmenn festu opinbert eignarhald í lög eftir að þeir töpuðu heimfallsmálinu fyrir EFTA-dómstólnum árið 2007, og sú skipan hefur staðið síðan vegna þess að hún mismunar engum eftir þjóðerni.

Næst verður Alþingi að fella brott c-lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga, sem leyfir Samkeppniseftirlitinu að skipta upp fyrirtæki án þess að það hafi brotið lög. Heimildin er heimasmíðuð, gengur lengra en EES-réttur krefst og hefur aldrei verið notuð. Hlaðið vopn á ekki að liggja á glámbekk. Gullhúðun er gerræði.

Landsvirkjun þarf sjálf að birta hlutlæg viðmið um það hverjum hún selur orku og á hvaða verði í heildsölu, svo að eftirlitsstofnanir fái sem minnst tilefni til afskipta. Ríkisábyrgðir hennar verða að bera markaðsgjald af sömu ástæðu.

Jafnframt á sem fyrst að lögfesta forgang heimila og afhendingaröryggi sem almannaþjónustu, en 2. mgr. 59. gr. EES-samningsins veitir slíkri þjónustu nokkurt skjól fyrir samkeppnisreglunum.

Loks á Alþingi að hafna fjórða orkupakkanum nema varanleg undanþága fáist fyrir lítið einangrað raforkukerfi, sem Ísland var í raun skilgreint í 1. og 2. orkupakkanum. Þingið hefur fullan rétt til að synja um afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara.

Allt eru þetta varnir innan ramma sem aðrir túlka. Stjórnarskrárákvæði stöðvar hvorki rannsókn ESA né næsta orkupakka, og dómur EFTA-dómstólsins verður aldrei borinn undir íslenska kjósendur. Heimasmíðuðu hættuna getur Alþingi afnumið á einum degi. Hinar eru allar runnar frá EES-samningnum, og þar ræður þingið engu. Traustasta vörnin felst því í að breyta rammanum sjálfum.

Endurskoða ber EES-samninginn eða segja honum upp!

Ríkisstjórnin á að krefjast endurskoðunar samningsins þannig að orkumál Íslands falli utan hans. Fáist það ekki er uppsögn raunhæfur kostur, og 127. gr. samningsins heimilar hana með tólf mánaða fyrirvara.

Uppsögn væri ekkert stökk út í tómið. EFTA-sáttmálinn stæði óhaggaður. Fríverslunarsamningur Íslands við Efnahagsbandalagið frá 1972 var aldrei felldur úr gildi og tæki á ný við vöruviðskiptunum, sjávarafurðum þar á meðal samkvæmt bókun 6. Fríverslunarsamningar EFTA við tugi ríkja utan ESB giltu áfram, og sama á við um tvíhliða samninga á borð við þann sem gerður var við Kína árið 2013. Sviss hafnaði EES árið 1992 og hefur síðan samið við sambandið á eigin forsendum.

Þjóðin hafnaði aðildarviðræðum 29. ágúst. Rökrétt framhald er að spyrja hvort samningur sem setur orkufyrirtæki hennar undir erlent eftirlit þjóni henni lengur. Landsvirkjun verður best varin af þeim sem á hana. Áfram Ísland!

Höfundur er læknir og fullveldissinni.