Þegar fyrir­sögnin finnur or­sökina á undan rann­sókninni

Ég var heppin á mínum uppvaxtarárum. Afi minn og amma voru bændur og ég ólst upp við góðan mat, ferskvöru og nóg af kjöti.

Þegar ég var í námi í næringarfræði tók ég einu sinni viðtal við ömmu mína og skráði matarsögu hennar. Mig langaði meðal annars að vita hvað þau hefðu borðað, því langlífi hafði verið áberandi í fjölskyldunni, mikil matarástríða og áhugi á matargerð. Langamma mín og langafi náðu bæði háum aldri, nærri hundrað árum og amma mín fetaði síðar í þau skóspor en hún lést 99 ára.

Það var gaman að hlusta á ömmu rifja upp matarhefðirnar frá æskuárunum. Þau borðuðu mikið af ferskum fiski, sérstaklega silungi, og lambakjöt var reglulega á borðum enda bjuggu þau í sveit. Langafi verkaði hákarl og amma lýsti því þannig að þegar þau krakkarnir voru úti að leika eða hjálpa til við störfin gátu þau alltaf náð sér í harðfisk eða hákarl ef þau urðu svöng. Það var nóg til af mat. Þegar amma og afi hófu síðan sinn eigin búskap hélt þessi matarmenning áfram.

Amma sagði mér líka frá yndislegri hefð frá því hún var að alast upp. Það þurfti að eiga brauð og kökur fyrir vikuna og því komu konurnar í fjölskyldunni saman á föstudögum og bökuðu. Það sem var nauðsynlegt heimilisverk varð um leið að fallegri samverustund. Þegar ég hugsa um þetta í dag get ég næstum séð þær fyrir mér í eldhúsinu, spjallandi og hlæjandi yfir bakstrinum. Ég sé fyrir mér hlýjuna, finn næstum lyktina úr eldhúsinu og þessa félagslegu nánd sem fylgdi því að koma saman og útbúa mat fyrir fjölskylduna.

En þegar ég vann verkefnið um ömmu mína fór ég að velta einu fyrir mér.

Ef ég ætlaði að útskýra langlífið þeirra út frá mataræðinu, hvað ætti ég þá að velja?

Var það fiskurinn? Kjötið? Heimagerði maturinn? Þau borðuðu líka reyktan mat, sykur og bakkelsi. Á móti kom að þau hreyfðu sig mikið og daglegt líf þeirra var allt annað en hjá flestum okkar í dag. Félagsleg nánd var til staðar og það skiptir máli.

Ég gat því ekki tekið einn þátt út úr þessari sögu og sagt: Þarna er skýringin á langlífinu.

Á námsárunum í HÍ var mikið lesið af rannsóknum og kannski var þetta eitt það mikilvægasta sem ég lærði: Þegar kemur að heilsu er sjaldnast hægt að taka eina breytu út úr heildarmyndinni og gera hana að skýringunni.

Samt gerum við það oft.

Kannski vegna þess að einfaldar skýringar eru þægilegri. Þær búa líka til miklu betri fyrirsagnir.

Þess vegna staldra ég gjarnan við þegar fyrirsögn segir okkur að eitthvað sé sérstaklega hollt eða óhollt og spyr: Hvað var eiginlega rannsakað? Mér varð hugsað til ömmu og matarsögunnar hennar þegar ég sá nýlega fyrirsögnina:

„Meira um krabbamein hjá yngra fólki sem segja að þau borði rautt kjöt einu sinni í viku í það minnsta.“

Þetta vakti athygli mína.

Ekki vegna þess að ég telji að það skipti máli hvernig kjöt er borðað s.s. unnið eða fersk afurð. Heldur vegna þess að mig langaði að vita hvort rannsóknin sem fréttin byggði á hefði í raun rannsakað hvort neysla á rauðu kjöti skýrði aukningu krabbameina hjá yngra fólki.

Það gerði hún ekki.

En hvað rannsakaði hún?

Rannsóknin birtist í The Lancet Regional Health – Europe og byggir á NORDCAN, krabbameinsskrám Norðurlandanna. Rannsakendur skoðuðu þróun í nýgengi 18 tegunda krabbameina frá 2003 til 2022 hjá fólki á aldrinum 20–84 ára.

Niðurstöðurnar eru mikilvægar og full ástæða til að taka þær alvarlega.

Nýgengi 12 af 18 krabbameinum jókst marktækt hjá fólki á aldrinum 20–49 ára. Mest var aukningin í krabbameinum í ristli, nýrum og skjaldkirtli. Nýgengi ristilkrabbameins jókst að meðaltali um 2,7% á ári hjá 20–49 ára samanborið við 0,4% hjá 50–84 ára.

Þetta finnst mér vera stóra fréttin.

Við erum að sjá breytingu hjá yngra fólki sem við þurfum að skilja betur.

En rannsóknin svarar ekki sjálfkrafa næstu spurningu:

Af hverju?

Og þarna skiptir aðferðafræðin máli

Rannsakendurnir vissu hvaða krabbamein greindust, á hvaða aldri og hvernig nýgengið hafði þróast.

En þeir vissu ekki hvað einstaklingarnir höfðu borðað.

Þeir höfðu ekki einstaklingsbundna sögu um mataræði eða aðra áhættuþætti sem hægt var að tengja við krabbameinsgreiningarnar.

Höfundarnir segja þetta sjálfir. Vegna þess að rannsóknin er lýsandi(population-based descriptive study) þá sé ekki hægt að segja út frá henni að hve miklu leyti þeir áhættuþættir sem þeir ræða skýri aukninguna. Þeir segja að þörf sé á rannsóknum með einstaklingsgögnum um áhættuþætti, þar á meðal offitu og aðra lífsstílsþætti.

Það gerir rannsóknina ekki lélega. Hún er einfaldlega að svara ákveðinni spurningu. Hún sýnir okkur þróunina. Hún getur ekki sagt okkur hvað veldur henni. Þetta finnst mér vera mikilvægi munurinn.

En rautt kjöt kemur samt fyrir í rannsókninni

Og hér þarf líka að gæta sanngirni.

Höfundarnir ræða mögulegar skýringar á þessari þróun og setja niðurstöðurnar í samhengi við það sem þegar er vitað.

Rautt kjöt kemur því ekki úr lausu lofti í umfjölluninni.

Höfundar rannsóknarinnar ræða það sem einn af mörgum mögulegum áhættuþáttum, ásamt meðal annars offitu, hreyfingu, reykingum og áfengi. En það er munur á því að ræða rautt kjöt sem mögulegan áhættuþátt út frá fyrri rannsóknum og því að þessi rannsókn hafi sýnt að rautt kjöt skýri aukningu krabbameina hjá yngra fólki.

En það er munur á því að ræða rautt kjöt sem þekktan áhættuþátt út frá fyrri rannsóknum og að þessi rannsókn hafi sýnt að rautt kjöt skýri aukningu krabbameina hjá yngra fólki.

En kjötneyslu og tengsl við krabbamein rannsakaði hún ekki.

Erum við með alla þættina inni í jöfnunni?

Þetta finnst mér miklu áhugaverðari spurning.

Höfundarnir sjálfir telja líklegt að skýringarnar séu margar og mismunandi eftir krabbameinum. Þeir nefna breytingar á áhættuþáttum snemma á ævinni en líka breytingar á því hvernig og hversu mikið við greinum krabbamein.

Þeir benda meðal annars á aukna notkun ómskoðana, tölvusneiðmynda og segulómunar og segja að næmari greiningaraðferðir geti hafa stuðlað að aukinni greiningu ákveðinna krabbameina.

Þeir ræða offitu en benda jafnframt á að munurinn milli krabbameinstegunda sé slíkur að aukninguna sé ekki hægt að skýra með offitu einni saman.

Þannig verður myndin fljótt flóknari.Hvað hefur breyst í mataræði okkar? Hreyfingu? Kyrrsetu? Líkamsþyngd? Áfengisneyslu? Umhverfi? Greiningaraðferðum? Og hvað með samspil allra þessara þátta yfir heila ævi?

Þarna finnst mér við eiga að staldra við því við megum ekki vera svo fljót að velja okkur eina skýringu að við hættum að leita að hinum.

Kannski lærði ég þetta fyrst af ömmu minni

Þegar ég hugsa aftur til verkefnisins um matarsögu ömmu finnst mér svolítið skemmtilegt hvað það kenndi mér. Ef ég hefði aðeins horft á fiskinn hefði ég getað ákveðið að þar væri leyndarmálið á bak við langlífið. Ef ég hefði aðeins horft á kjötið hefði ég getað sagt það sama. En svo var þarna reykti maturinn, sykurinn og baksturinn. Og á móti kom mikil dagleg hreyfing, heimagerður matur, annað samfélag, meiri nánd og allt annar lífsstíll.

Hvað skipti mestu máli?

Ég veit það ekki.

Og það er einmitt punkturinn.

Heilsa okkar verður ekki til úr einni matartegund. Hún verður til úr erfðum, umhverfi, mataræði, hreyfingu, lífsstíl og ótal öðrum þáttum sem hafa áhrif hver á annan yfir heila ævi.

Þess vegna finnst mér þessi Lancet-rannsókn mikilvæg.

Hún bendir á þróun sem við ættum svo sannarlega að taka alvarlega: ákveðin krabbamein greinast í auknum mæli hjá yngra fólki á Norðurlöndunum.

Næsta stóra verkefni er að skilja hvers vegna.

Við eigum að rannsaka mataræðið og rauða kjötið. Við eigum að skoða offitu og hreyfingu. En við eigum líka að skoða umhverfi, áfengi, reykingar, greiningaraðferðir og aðra þætti sem kunna að hafa breyst milli kynslóða.

Við þurfum alla myndina.

Því stundum er vandamálið ekki að rannsóknin sé röng.

Vandamálið er þegar umræða um hana lætur hana svara spurningu sem hún rannsakaði aldrei.

Höfundur er næringarfræðingur.