Dýna­mík hópein­eltis, hóp­hegðun fína og ófína fólksins

Það er ákveðin tegund af ofbeldi sem verður sérstaklega öflug þegar margir taka þátt í henni. Ekki vegna þess að allir í hópnum séu endilega jafn grimmir, heldur vegna þess að hópur gefur einstaklingnum skjól. Ábyrgðin dreifist, sagan verður sameiginleg og smám saman hættir fólk að spyrja hvort það sem það hefur heyrt sé satt. Það hefur bara heyrt það nógu oft.

Þess vegna sat ein setning svo fast í mér þegar ég heyrði hana nýlega: Þegar þú sérð marga hópast gegn einum, fylgstu vel með. Manneskjan sem stendur ein er ekki endilega sú erfiða. Stundum er hún ógnin sem neitar að taka þátt í lyginni.

Það er auðvitað engin algild regla að sá sem stendur einn hafi rétt fyrir sér. En það er heldur engin regla sem segir að fjöldinn hafi rétt fyrir sér. Og þar held ég að við gerum stundum alvarleg mistök.

Við höfum tilhneigingu til að líta á fjöldann sem einhvers konar vitnisburð. Ef þrír segja það sama um eina manneskju hlýtur eitthvað að vera til í því. Ef fimm segja það verður sagan enn trúverðugri. Ef heil fjölskylda eða hópur segir það, hvað þá?

En hvað ef þessir fimm fengu söguna hver frá öðrum? Hvað ef uppruninn er einn? Hvað ef þeir hafa árum saman staðfest túlkanir hver annars þar til enginn man lengur hvaðan sagan kom?

Þá er fjöldinn ekki lengur fjöldi sjálfstæðra vitna. Þá erum við komin með frásögn sem ferðast milli fólks, breytist, styrkist og fær aukið vægi í hvert sinn sem hún er endurtekin. Og þegar neikvæðni og niðurrif verða hluti af þeirri miðlun getur frásögnin sjálf orðið að ofbeldistaktík.

Þegar styrkur verður að hlutverki

Ég þekki þá tilfinningu að vera manneskjan sem reddar. Sú sem finnur lausnina, heldur utan um aðra, léttir andrúmsloftið þegar það verður þungt og stendur þegar aðrir þurfa einhvern til að styðjast við. Ég hef alltaf verið næm fyrir fólki og umhverfi mínu og lesið fljótt líðan, stemningu og þarfir annarra.

En styrkleika fólks er hægt að nýta alveg eins og veikleika þess.

Góðmennsku má misnota. Samviskusemi má misnota. Tryggð má misnota. Fyrirgefningu má misnota. Næmi fyrir líðan annarra má misnota. Hæfileikann til að redda öllu má misnota.

Ef manneskja hefur lengi verið sú sem ber meira en henni ber þarf ekki einu sinni lengur að biðja hana um það. Hún tekur byrðina sjálf. Hún heldur að það sé ást. Hún heldur að það sé tryggð. Hún heldur jafnvel að þetta sé einfaldlega persónuleiki hennar.

Þangað til hún verður þreytt. Þangað til eitthvað brestur. Þangað til hún áttar sig á því að sambandið sem hún hélt að væri gagnkvæmt hefur árum saman runnið að mestu í eina átt.

Ég hef sjálf þurft að horfast í augu við þá óþægilegu uppgötvun að sum tengsl sem ég taldi mig vera að næra voru farin að nærast á mér.

Það er stór munur þar á.

Þegar maður hættir að gegna hlutverkinu

Það er kannski það sem fólk skilur ekki alltaf þegar einhver fjarlægir sig úr nánum tengslum. Það er gjarnan túlkað sem kuldi, reiði eða höfnun. En stundum fer manneskja ekki vegna þess að hún hætti að elska. Hún fer vegna þess að hún getur ekki lengur borgað aðgangseyri að tengslunum með sjálfri sér.

Og þá getur gerst eitthvað stórmerkilegt.

Kerfið sem var alveg sátt við þig á meðan þú gegndir hlutverkinu þínu verður skyndilega mjög ósátt við manneskjuna sem þú ert þegar þú hættir því.

Sú hjálpsama verður „sjálfselsk“. Sú sem þagði verður „erfið“ þegar hún byrjar að tala. Sú sem fyrirgaf endalaust verður „bitur“ þegar hún segir hingað og ekki lengra. Sú sem hélt öllu saman er sögð hafa sundrað því þegar hún hættir að bera það á bakinu.

Þá getur hafist annað ferli. Sagan um manneskjuna þarf að breyta, því annars þarf kerfið að horfast í augu við ástæðuna fyrir því að hún fór.

Þar koma fyrirbæri eins og syndabúkkur, triangulation, útilokun, bandalagamyndun og hópþrýstingur inn. En stundum finnst mér fræðileg hugtök verða svo snyrtileg að þau ná ekki utan um grimmdina í því sem raunverulega gerist.

Stundum er verið að brjóta niður mannorð manneskju. Stundum er verið að hafa áhrif á fólk í kringum hana með mjög einhliða og endurtekinni frásögn. Stundum er verið að refsa henni fyrir að hafa stigið út úr hlutverkinu.

Og já, stundum á orðið heilaþvottur við.

Það þarf enga leyniþjónustu, eða sértrúarsöfnuð til. Hægt er að hafa áhrif á það hvernig annað fólk sér manneskju með stöðugri endurtekningu, vali á upplýsingum, hálfsannleika, túlkun og útilokun þess sem passar ekki inn í söguna. Manneskjan þarf einfaldlega að heyra sömu söguna nógu oft frá fólki sem hún treystir.

Þegar slíkt nær inn í nánustu tengsl getur skaðinn orðið gríðarlegur. Það er eitt að verða fyrir árás frá fólki sem maður hefur ákveðið að ljúka samskiptum við. Það er annað að horfa á frásögn um mann ferðast inn í tengsl við fólk sem maður elskar og finna hvernig sambandið breytist.

Af hverju efumst við fyrst um þann sem stendur einn?

Þegar ég fór að ræða þetta fékk ég fyrst svar sem var í sjálfu sér rökrétt: Það að standa einn þýðir ekki að maður hafi rétt fyrir sér.

Nei. Auðvitað ekki.

En afhverju er fyrsta viðbragðið við frásögn manneskju af hópeinelti svo oft að minna hana á að hún geti sjálf haft rangt fyrir sér? Af hverju erum við svona fljót að setja fyrirvara utan um reynslu þess sem stendur einn en svona sein að beina sömu tortryggni að hópnum?

Einelti er ekki saklaus félagslegur núningur. Hópar geta verið grimmir. Fólk getur tekið þátt í niðurlægingu og útilokun sem það hefði aldrei framkvæmt eitt. Og fólk getur réttlætt ótrúlega hegðun þegar það hefur fyrst sannfært sjálft sig um að manneskjan sem verður fyrir henni eigi hana skilið.

Þess vegna skiptir máli að horfa ekki bara á hver stendur með hverjum heldur hvernig hópurinn varð til.

Hver sagði söguna fyrst? Hverjir fengu að skilgreinahvað gerðist? Talaði fólkið sjálft við manneskjuna sem það dæmdi? Hvað gerðist þegar hún reyndi að verja sig? Var vörnin síðan notuð sem frekari sönnun gegn henni?

Og kannski mikilvægasta spurningin af öllum: Hvað breyttist rétt áður en hún varð vandamálið?

Hætti hún að gefa? Hætti hún að redda? Hætti hún að þegja? Hætti hún að fyrirgefa? Setti hún mörk?

Það er þar sem ég horfi á mína eigin sögu öðruvísi í dag. Ég spyr ekki lengur bara hvers vegna ákveðið fólk kom svona fram. Ég spyr hvað gerðist þegar ég hætti að vera gagnleg í því hlutverki sem hafði verið skrifað fyrir mig.

Það er miklu óþægilegri spurning.

Því stundum er manneskja elskuð svo lengi sem hún heldur áfram að gera það sem kerfið þarf af henni. Þegar hún hættir kemur í ljós hvort fólkið elskaði manneskjuna eða aðganginn að því sem hún gaf.

Litla samfélagið sem spegill

Áhugi minn á þessari dýnamík varð ekki til í fræðibók. Hann varð meðal annars til við að fylgjast með fólki.

Ég bjó um tíma í Hveragerði, litlu samfélagi þar sem nálægðin milli fólks er mikil og félagsleg tengsl verða óhjákvæmilega öðruvísi en í stærri borgum. Þar fór ég að taka sérstaklega eftir því hvernig skoðanir, tengsl og vald geta fléttast saman. Þetta er mín upplifun og athugun frá þeim tíma, ekki dómur yfir heilu bæjarfélagi, en hún vakti hjá mér áhuga á félagsfræði og þeirri spurningu hvernig hópar ákveða hvað telst eðlilegt.

Ég upplifði þar stundum það sem mætti kalla þorpsdýnamík: ákveðnir einstaklingar gátu haft óvenjumikil áhrif á félagslegt landslag og afstöðu annarra. Það áhugaverðasta var ekki endilega að fólk væri sammála þeim. Það var hversu erfitt gat orðið að vera ekki sammála þeim.

Því í litlu samfélagi er fólk ekki aðeins að tjá skoðanir. Það er líka að lifa af félagslega. Það vinnur saman, stundar viðskipti hvert við annað, börnin ganga saman í skóla, fólk tilheyrir sömu félögum og hittist aftur og aftur. Félagsleg staða og daglegt líf fléttast saman.

Við slíkar aðstæður getur hlutleysi sjálft orðið tortryggilegt.

Mér fannst stundum ekki nóg að segja: „Ég ætla ekki að taka afstöðu.“ Ef ráðandi hópur eða áhrifamiklir einstaklingar töldu þig ekki nægilega eindregið standa með sér gat hlutleysið verið túlkað sem andstaða. Þú þurftir ekki endilega að gagnrýna neinn. Það gat nægt að vera ekki nógu sýnilega samþykkur.

Þegar félagslegur kostnaður fylgir því að vera ósammála hættir samstaða hópsins því að segja okkur endilega hvað einstaklingarnir innan hans hugsa. Hún getur líka sagt okkur hvað þeir telja öruggast að láta í ljós.

Þetta sjáum við ekki aðeins í litlum bæjum. Sama dýnamík getur myndast á vinnustað, innan fjölskyldu, í stjórnmálaflokki, félagasamtökum, vinahópi eða heilli þjóð. Fólk lærir fljótt hvaða skoðanir veita því aðgang að hópnum og hvaða skoðanir hafa félagslegan kostnað.

Smám saman þarf jafnvel engan aðila til að segja fólki hvað það eigi að hugsa. Hópurinn fer að stjórna sjálfum sér.

Fólk sér hvað gerist fyrir þann sem talar. Það sér hver missir aðgang, hver verður skyndilega „erfiður“, hverjum hættir að vera boðið og hver verður umræðuefnið þegar hann yfirgefur herbergið. Flest okkar eru nægilega félagslega næm til að læra reglurnar án þess að nokkur þurfi að skrifa þær niður.

Þannig verður norm til.

Ekki endilega vegna þess að allir séu sammála.

Heldur vegna þess að allir hafa séð hvað getur gerst fyrir þann sem er það ekki.

Frá eldhúsborðinu yfir í skólastofuna

Og þarna kemur inn þáttur sem mér finnst við tala allt of lítið um: börnin.

Í litlu samfélagi stoppar félagsleg dýnamík fullorðna fólksins ekki við eldhúsborðið. Hún getur fylgt börnunum út um dyrnar og inn í skólann.

Börn þurfa ekki að fá formlega útskýringu á því hverjir séu „með okkur“ og hverjir ekki. Þau heyra hvernig fullorðnir tala um annað fólk. Þau heyra nöfn nefnd með fyrirlitningu, kaldhæðni eða pirringi. Þau sjá augngoturnar, svipbrigðin og líkamstjáninguna. Þau taka eftir því hverjum er heilsað hlýlega og hverjum ekki. Þau læra hverjir eru „okkar fólk“ og hverjir standa fyrir utan.

Og svo mæta þau í skólann.

Þar getur barn fjölskyldunnar sem rætt var um við eldhúsborðið í gær setið við hliðina á þeirra eigin barni. Börn bera auðvitað ábyrgð á eigin hegðun eftir aldri og þroska, en þau koma ekki inn í skólastofuna félagslega óskrifuð. Þau koma með heiminn að heiman með sér.

Þannig geta fordómar, útilokun og átök fullorðinna borist áfram án þess að nokkur hafi beinlínis sagt við barn: „Þú átt að leggja þetta barn í einelti.“

Það þarf stundum miklu minna.

Barnið hefur skynjað hver sé samþykktur og hver ekki. Það hefur heyrt tóninn. Það hefur séð svipinn. Það veit stundum löngu áður en það skilur hvers vegna að ákveðin fjölskylda eða manneskja sé talin „öðruvísi“, „erfið“ eða ekki hluti af hópnum.

Þarna getur hópdýnamík fullorðinna færst frá eldhúsborðinu heima yfir í skólastofuna.

Þess vegna þurfum við, þegar við tölum um einelti í skólum, stundum að horfa út fyrir skólastofuna. Hvaða félagslega kort af samfélaginu hafa börnin fengið með sér að heiman? Hvaða fólk hafa þau lært að virða? Hvaða fólk hafa þau lært að gera lítið úr? Hvaða fjölskyldur hafa þau heyrt talað um af hlýju og hvaða fjölskyldur með fyrirlitningu?

Því einelti barna verður ekki alltaf til meðal barna.

Stundum hafa fyrstu línurnar í handritinu þegar verið skrifaðar af fullorðna fólkinu.

Við getum ekki aðeins kennt börnum að vera góð hvert við annað á meðan þau horfa á fullorðna fólkið æfa nákvæmlega gagnstæða hegðun fyrir utan skólalóðina. Börn læra ekki aðeins samfélagsleg norm af því sem við segjum þeim. Þau læra þau af því hvernig þau sjá okkur koma fram við aðra.

Þegar hópurinn verður að samfélagi

Þetta fyrirbæri hættir ekki við dyr fjölskyldunnar, skólans, vinnustaðarins eða litla bæjarfélagsins. Þegar við færum okkur út í samfélagið verður sama dýnamík enn áhugaverðari, því þar bætist valdið enn meira við.

Samfélagsleg norm verða ekki til af sjálfu sér. Sumir hafa meira vald en aðrir til að ákveða hvað fær pláss, hvað telst mikilvægt, hvaða mál við ræðum og hvernig við ræðum þau. Fjölmiðlar, stjórnmál, stofnanir og valdastéttir hafa mismikið vægi þegar sameiginlegur veruleiki samfélags er mótaður.

Það þarf ekki að þýða að hópur fólks sitji saman við borð og ákveði hvað almenningur eigi að hugsa. Vald getur verið miklu hversdagslegra en það.

Það getur falist í því að ákveðin mál fá stöðugt pláss en önnur ekki. Að ákveðnar raddir eru kallaðar aftur og aftur að borðinu á meðan aðrar þurfa stöðugt að sanna að þær eigi þar yfirhöfuð erindi. Að sumir fá að skilgreina sjálfa sig en aðrir eru skilgreindir af öðrum.

Þarna verður frásögn að valdi.

Því sá sem fær að skilgreina hvað vandamálið er (að sínu mati) hefur þegar öðlast gríðarlegt forskot á þann sem þarf síðan að verja sig gegn skilgreiningunni.

Við sjáum þetta þegar umræðan færist frá því sem manneskja segir yfir í það hver manneskjan er sögð vera. Þá þarf ekki lengur að svara gagnrýninni. Það getur verið nóg að gera þann sem setur hana fram tortryggilegan, erfiðan, öfgafullan, reiðan eða ómarktækan.

Það er áhrifarík leið til að þagga niður í óþægilegri rödd: Ekki takast á við það sem hún segir. Láttu umræðuna snúast um manneskjuna sem sagði það.

Þegar nógu margir taka undir byrjar endurtekningin að líta út eins og staðfesting. Fjöldinn verður að sönnun og fólk tekur við mati annarra án þess að kanna sjálft hvað var sagt eða gert.

Þess vegna skiptir máli hver fær að setja dagskrána í samfélagi. Hver ákveður hvaða mál við eigum að vera reið yfir þessa vikuna? Hvaða einstaklingur fær sviðsljósið? Hver hverfur úr því? Hvaða mál er gert stórt og hvaða mál fær varla súrefni? Og hver hefur hagsmuni af þeirri forgangsröðun?

Þetta eru ekki spurningar sem lýðræðislegt samfélag á að óttast. Þvert á móti. Þetta eru spurningarnar sem lýðræðislegt samfélag verður stöðugt að spyrja.

Því vald birtist ekki aðeins í lögum, peningum eða embættistitlum. Eitt áhrifamesta form valds er valdið til að skilgreina veruleikann fyrir aðra.

Þegar normið verður að valdi

Og þá komum við að stærsta hópnum af öllum: samfélaginu sjálfu.

Við tölum gjarnan um lýðræði eins og það sé fyrst og fremst kosningakerfi. Við kjósum, atkvæðin eru talin og þar með sé valdið komið frá almenningi. Ísland er lýðræðisríki með frjálsar kosningar. En lýðræði verður ekki fullgreint með því einu að skoða hvað gerist í kjörklefanum.

Við verðum líka að spyrja hverjir hafa raunverulegan aðgang að valdinu á milli kosninga.

Í litlu samfélagi eins og Íslandi geta mörkin milli stjórnmála, viðskipta, fjölmiðla, stofnana, fjölskyldutengsla og persónulegra tengslaneta orðið óskýr.

Þegar ég tala um samfellu valds á Íslandi á ég ekki við að sömu einstaklingarnir sitji við sama borðið áratug eftir áratug. Kynslóðirnar skipta vissulega um sæti. Spurningin er hvort viðhorfin, tengslanetin og hagsmunirnir færist jafn mikið og með.

Því börn sem alast upp nálægt valdi alast ekki upp í félagslegu tómarúmi frekar en önnur börn. Þau heyra samtölin við eldhúsborðið. Þau læra hvaða fólk fjölskyldan treystir, hvaða hagsmunir skipta máli, hvaða átök hafa átt sér stað og hvaða sýn foreldrarnir hafa á samfélagið. Þau erfa auðvitað ekki sjálfkrafa skoðanir foreldra sinna og geta hafnað þeim alfarið. En það væri jafnframt barnalegt að halda að félagsmótun, fjölskyldutengsl og sameiginlegir hagsmunir hætti skyndilega að hafa áhrif þegar fólk gengur inn í stjórnmál.

Þess vegna finnst mér ekki nóg að segja að ný kynslóð sé komin til valda ef hún kemur að stórum hluta úr sömu félagslegu hringjunum og sú fyrri. Nýtt nafn, yngra andlit eða ný kynslóð þýðir ekki sjálfkrafa nýtt valdakerfi.

Hagsmunir geta lifað einstaklingana sem sköpuðu þá. Tengslanet geta lifað áfram. Tryggð getur færst milli kynslóða. Og jafnvel gamlar deilur og gamlar skilgreiningar á því hverjir séu „okkar“ og hverjir ekki geta ferðast miklu lengra en við viljum kannski viðurkenna.

Þarna lokast eiginlega hringurinn.

Við byrjuðum við eldhúsborðið.

Við fylgdum því sem þar gerist inn í skólastofuna.

En við ættum líka að þora að spyrja hvað gerist þegar börnin við eldhúsborðið verða síðar þau sem sitja við borð þar sem ákvarðanir eru teknar fyrir heilt samfélag.

Því kynslóðaskipti eru ekki endilega valdaskipti.

Og ný kynslóð þýðir ekki sjálfkrafa ný norm.

Þess vegna eigum við ekki að vera hrædd við að spyrja hversu opið valdakerfið sé í raun og hversu auðvelt sé fyrir einstakling sem kemur ekki úr réttu tengslaneti, hefur ekki aðgang að flokksmaskínu, fjármagni, fjölmiðlum eða áhrifafólki að komast að borðinu og hafa raunveruleg áhrif á hvernig samfélagið er byggt upp.

Og hvað gerist þegar einhver sem stendur utan kerfisins neitar að samþykkja normið?

Þarna verður dýnamíkin sem þessi grein fjallar um aftur sýnileg.

Vald þarf ekki alltaf að banna gagnrýni eða senda fyrirmæli um að þagga niður í einhverjum. Félagslegt vald getur verið miklu fíngerðara.

Það getur breytt umræðunni.

Í stað þess að ræða það sem manneskjan sagði er farið að ræða manneskjuna sjálfa. Hún verður reið. Erfið. Öfgafull. Bitur. Ómarktæk. Athyglissjúk. Vandamálið er ekki lengur það sem hún benti á heldur sú staðreynd að hún dirfðist að benda á það.

Þegar nógu margir endurtaka sömu lýsinguna getur hún smám saman tekið á sig yfirbragð samfélagslegrar staðreyndar án þess að fólk hafi sjálft kannað hvað liggur að baki.

Þarna finnst mér íslenskt samfélag þurfa að skoða eigin meðvirkni.

Meðvirkni er nefnilega ekki aðeins persónulegt fyrirbæri. Samfélag getur líka lært að aðlagast valdi. Fólk lærir hverju borgar sig að mótmæla og hverju ekki. Það lærir hverja má gagnrýna og gagnvart hverjum sé skynsamlegra að þegja. Það lærir hvaða skoðanir opna dyr og hvaða skoðanir loka þeim.

Smám saman þarf jafnvel engan til að segja fólki að þegja.

Það þaggar niður í sjálfu sér.

Og þar finnst mér lýðræðið eiga sitt erfiðasta próf. Ekki þegar allir fá að kjósa, heldur þegar einhver stendur upp og segir eitthvað sem ráðandi hópur vill ekki heyra.

Hvað gerum við þá?

Hlýðum við á það sem viðkomandi segir? Rannsökum við staðreyndirnar? Eða horfum við fyrst í kringum okkur til að sjá hvernig hinir bregðast við?

Ef við viljum skilja hópeinelti verðum við þess vegna að hætta að líta á það eingöngu sem hegðun nokkurra vondra einstaklinga. Við þurfum líka að skilja kerfið sem gerir hegðunina mögulega. Hvernig norm verður til. Hvernig hópur verðlaunar aðlögun. Hvernig þögn verður öruggari en gagnrýni. Hvernig endurtekin frásögn getur öðlast stöðu sannleika án þess að hún hafi nokkurn tíma verið rannsökuð sem slík.

Við þurfum umfram allt að læra að greina á milli samstöðu og aðlögunar.

Það að allir kinki kolli þýðir ekki endilega að allir séu sammála.

Stundum þýðir það einfaldlega að allir hafa séð hvað gerist fyrir þann sem gerir það ekki.

Þess vegna ætla ég ekki að telja höfuðin þegar ég sé hóp standa gegn einum og gera ráð fyrir að meirihlutinn hljóti að hafa rétt fyrir sér. Ég ætla að horfa á valdið. Ég ætla að horfa á hver setti normið. Ég ætla að horfa á hver fékk að segja söguna, hverjir endurtóku hana og hver hafði einhverju að tapa á því að segja: Bíddu aðeins. Er þetta satt?

Því heilbrigt lýðræði byggist ekki á því að allir séu sammála.

Það byggist á því að enginn þurfi að vera það til að fá að tilheyra samfélaginu.

Höfundur er ljósmyndari, nemi í félagsráðgjöf, með bakgrunn í mannréttindum og samfélagmálum.