Hve­nær er fag­legt að spyrja fag­fólk?

Það er eitthvað mjög áhugavert að gerast hjá SÁÁ þessa dagana.

Þrír lykilstjórnendur hafa horfið frá störfum á skömmum tíma og fráfarandi fagstjórnendur hafa gagnrýnt stjórn samtakanna fyrir afskipti af faglegu starfi. Stjórnin hafnar því að hafa farið inn á það svið og bendir á að henni beri jafnframt að hafa eftirlit með starfseminni.

Ég ætla ekki að dæma hver hefur rétt fyrir sér í þeim ágreiningi.

En mér finnst hann draga fram spurningu sem við þurfum miklu meira að tala um í íslenska heilbrigðiskerfinu í heild sinni:

Hver má spyrja fagfólkið?

Ég þekki þessa umræðu.

Ég hef sjálf setið hinum megin við borðið og spurt spurninga um starfsemi, ákvarðanir og verklag.

Af hverju gerum við þetta svona?

Hverju byggir þetta á?

Gæti önnur leið virkað betur?

Og ég hef upplifað að spurningunni sé ekki svarað með rökum heldur með því að ég sé komin inn á svið sem ég eigi ekki að vera á.

Ég sé ekki alltaf skýrt hvar mörkin liggja milli þess að „skipta sér af faglegu starfi“ og þess að veita faglegu starfi nauðsynlegt aðhald.

Og ég held að við þurfum að þora að tala um það.

Auðvitað á stjórn SÁÁ ekki að ákveða meðferð einstakra sjúklinga.

Auðvitað á ráðherra ekki að segja lækni hvaða lyf hann eigi að skrifa upp á.

Auðvitað þarf fagfólk sjálfstæði til að beita þekkingu sinni.

En þar með er ekki sagt að allt sem gerist undir fyrirsögninni „faglegt“ sé undanþegið gagnrýni.

Því heilbrigðisþjónusta er ekki náttúrulögmál.

Hún er byggð upp af fólki.

Meðferðarleiðir eru valdar af fólki.

Verklag er samið af fólki.

Viðmið eru ákveðin af fólki.

Einhver ákveður hvað telst árangur.

Einhver ákveður hvenær meðferð er lokið.

Einhver ákveður hver fær þjónustu og hver fær hana ekki.

Og einhver þarf að mega spyrja hvort þessar ákvarðanir séu góðar.

„Svona er þetta bara“

Ég hef verið að fylgja ömmu í gegnum heilbrigðis- og velferðarkerfið undanfarið.

Þar rekst ég aftur og aftur á sömu hugsun.

Endurhæfingu er lokið.

Það er búið að útskrifa.

Þetta er ekki lengur á okkar borði.

Svona er verklagið.

Það skiptir þá engu að manneskjan sem kerfið hefur lokið afgreiðslu á sé jafnvel verri en þegar hún kom inn.

Kerfið hefur lokið málinu. Manneskjan hefur það ekki.

Og einmitt þá þarf einhver að mega segja:

Bíddu aðeins.

Virkar þetta?

Ekki: fylgdum við verklaginu?

Heldur: virkaði það?

Það er allt önnur spurning.

Þegar fagmennskan verður friðhelg

Við erum með gríðarlega mikið af mjög hæfu og góðu fagfólki á Íslandi er okkur sagt.

En hæft fólk getur unnið í lélegu kerfi.

Gott fagfólk getur fylgt úreltu verklagi.

Mjög vel menntað fólk getur vanist vinnubrögðum sem þyrfti fyrir löngu að endurskoða.

Og heil fagstétt getur verið sammála um eitthvað sem reynist síðar rangt.

Saga læknisfræðinnar ætti að hafa kennt okkur það.

Það er einmitt þess vegna sem fagmennska verður að þola gagnrýni.

Sérfræðiþekking veitir vald.

Og þar sem er vald þarf að vera aðhald.

Við höfum reyndar formlegt eftirlit. Embætti landlæknis hefur lögbundið eftirlitshlutverk gagnvart heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsfólki. Hvernig það er svo í praxís er annað.

En ég er ekki bara að tala um formlegt eftirlit.

Ég er að tala um menninguna.

Menningu þar sem notandi spyr.

Aðstandandi spyr.

Stjórn spyr.

Stjórnmálamaður spyr.

Fjölmiðill spyr.

Og spurningunni er ekki vísað frá vegna þess að sá sem spurði sé ekki læknir, hjúkrunarfræðingur, sálfræðingur eða annar sérfræðingur.

Því stundum þarf einmitt manneskju utan kerfisins til að spyrja spurningarinnar sem allir innan þess eru hættir að sjá.

Passar eitt fyrir alla?

SÁÁ lýsir sjálft meðferð sinni sem einstaklingsmiðaðri og byggðri á faglegum og gagnreyndum aðferðum.

Gott og vel.

En það má samt spyrja spurninganna.

Hversu einstaklingsmiðuð er heilbrigðisþjónusta okkar í raun?

Hvað gerist þegar manneskja passar ekki við úrræðið?

Hvað gerist þegar sú meðferð sem almennt virkar virkar ekki fyrir þennan einstakling?

Hversu auðvelt er að skipta um nálgun?

Hversu mikið ræður notandinn sjálfur?

Hvaða niðurstöður mælum við?

Og hvað gerum við við þá sem kerfið nær ekki árangri með?

Það eru ekki ófaglegar spurningar.

Þær eru nauðsynlegar spurningar.

Kannski er þetta einmitt það sem umræðan um SÁÁ getur gefið okkur tækifæri til að ræða.

Ekki bara hvort stjórn fór yfir einhver ósýnileg mörk inn á starfssvið fagfólks.

Heldur líka:

Hvar eiga þessi mörk að vera?

Stjórn á ekki að stunda lækningar.

En stjórn hlýtur að mega spyrja hvort þjónusta virki.

Stjórnmálamaður á ekki að ákveða meðferð.

En hann hlýtur að mega spyrja hvort kerfið skili árangri fyrir þá fjármuni sem samfélagið setur í það.

Aðstandandi á ekki að vera læknir.

En hann hlýtur að mega segja að amma sé verri eftir endurhæfinguna en fyrir hana.

Og notandinn á ekki að þurfa prófgráðu til að mega segja:

Þetta virkar ekki fyrir mig.

Það er ekkert ófaglegt við það.

Kannski þurfum við að hjóla í verklagið

Við ræðum nánast stöðugt um vanda heilbrigðiskerfisins.

Peninga.

Mönnun.

Biðlista.

Rými.

Álag.

Allt eru þetta raunveruleg vandamál.

En kannski þurfum við líka að fara að tala miklu meira um vinnuna sjálfa.

Hvernig vinnum við?

Af hverju vinnum við svona?

Hvað höfum við alltaf gert bara vegna þess að við höfum alltaf gert það?

Hvar tapast fólk milli kerfa?

Hvar er verklag orðið mikilvægara en niðurstaðan?

Hvar er „faglegt mat“ orðið punktur í samtali sem hefði átt að vera rétt að byrja?

Það er ekki atlaga að heilbrigðisstarfsfólki.

Þvert á móti.

Gott fagfólk á skilið kerfi sem er tilbúið að læra, breytast og leiðrétta sig.

En þá verðum við að hætta að rugla saman faglegu sjálfstæði og faglegri friðhelgi.

Faglegt starf þarf sjálfstæði.

Það þarf líka aðhald.

Það þarf gagnrýni.

Og öðru hverju þarf einhver að vera nógu óþægilegur til að spyrja:

Af hverju í ósköpunum gerum við þetta ennþá svona?

Höfundur er mannréttindalögfræðingur