Þegar öll hafa svörin skiptir hugsunin mestu

Gervigreind er komin inn í skólastofuna. Spurningin er hvernig við ætlum að kenna nemendum að nota hana þannig að hún efli nám. Umræðan hefur mikið snúist um svindl, verkefni sem gervigreind vinnur fyrir nemendur og reglur um notkun. Stærri og áhugaverðari spurning er þessi; hvernig tryggjum við að nemandi haldi áfram að hugsa sjálfur?

Í nýlegir grein benti Bill Gates benti á augljósa þversögn. Sama tækni og getur gert fólki kleift að læra meira en nokkru sinni fyrr getur jafnframt orðið til þess að fólk læri minna. Gervigreind getur útskýrt, leiðbeint, þýtt, tekið saman, reiknað og skrifað nánast samstundis. Tækifærin eru endalaus. Ávinningurinn verður þó mestur þegar tæknin styður við hugsun nemandans í stað þess að vinna hugsunarvinnuna fyrir hann.

Það sem skiptir mestu máli er því ekki hversu öflugt verkfærið er heldur hvað nemandinn þarf sjálfur að hugsa, gera og læra.

Rétt svar segir bara hálfa söguna

Gates vísar til rannsóknar frá 2025 sem sýndu tengsl milli meiri notkunar gervigreindar og minni gagnrýninnar hugsunar og voru tengslin sterkari meðal yngra fólks. Rannsóknin sýnir tengsl en sannar ekki orsakasamhengi.

Þetta skiptir máli þegar gervigreind getur framleitt sannfærandi texta, myndir og rangar upplýsingar á augabragði. Nemendur þurfa í auknum mæli að geta spurt; er þetta rétt, hvernig veit ég það, hvaðan koma upplýsingarnar og hvaða gögn styðja málið? Heilbrigður efi er góður.

Spurningin um svindl verður næstum of þröng. Miklu áhugaverðara er að spyrja; var nemandinn sjálfur að hugsa?

Nemandi getur skilað fallegum texta, vel uppsettu verkefni og réttum svörum án þess að hafa öðlast hæfnina sem verkefninu var ætlað að þjálfa. Við getum því fengið glæsilegt verkefni en minna nám. Með niðurstöðuna 9, B+ eða framúrskarandi.

Lærdómurinn í því að reka sig á

Ein stærsta áskorunin felst í því hversu auðvelt er orðið að útvista hugsuninni. Gervigreind getur tekið að sér röksemdafærslu, textagerð, hugmyndavinnu, greiningu og jafnvel niðurstöðuna. Börn og ungmenni þurfa hinsvegar að fá að reka sig á. Þau þurfa stundum að gleyma svarinu, reikna vitlaust, skrifa ranga setningu sem virkar ekki, misskilja, velja ranga leið og reyna aftur. Mistök eru hluti af námi.

Þegar barn reynir, tekst ekki, endurhugsar, fær hæfilega leiðsögn og finnur síðan lausnina sjálft verður til þekking og færni sem tilbúið svar getur ekki veitt með sama hætti.

Þetta skiptir miklu í íslenskum skólum. Við viljum styðja börn og ungmenni og mæta ólíkum þörfum þeirra. Góður stuðningur felst líka í að gefa þeim svigrúm til að glíma við verkefni, gera mistök, leiðrétta sig og upplifa að þau hafi sjálf fundið leiðina áfram.

Láttu mig hugsa, hjálpaðu mér svo

Þarna liggja jafnframt stærstu tækifæri gervigreindarinnar. Hún getur útskýrt sama hugtak á mismunandi vegu, aðlagað stuðning, búið til æfingar og veitt endurgjöf. Hún getur létt verkefnum af kennurum og skapað meiri tíma fyrir samskipti þeirra við nemendur.

Grundvallarmunur er hinsvegar á því að afhenda nemandanum lausn og að leiða hann að henni. Gervigreind getur spurt; hvernig hugsaðir þú, hvar gæti villan verið, hvaða upplýsingar hefurðu og hvaða leið gætirðu prófað næst?

Þannig verður tæknin leiðbeinandi fremur en lausnavél

Gervigreindin getur gert minna svo nemandinn fái tækifæri til að gera meira.

Þegar svörin eru alls staðar verður hugsunin verðmætust. Þess vegna mælum við hæfni einstaklinga, ekki bara getu.

Við erum að færast inn í veröld þar sem upplýsingar, útskýringar og tilbúin svör eru nánast óendanleg. Það gerir sjálfstæða hugsun, dómgreind og hæfnina til að meta upplýsingar enn verðmætari.

Skólinn þarf því í auknum mæli að rækta hæfni nemenda til að spyrja góðra spurninga, greina villur, bera saman heimildir, rökstyðja niðurstöður, skapa og leysa ný vandamál. Þetta eru jafnframt eiginleikar sem verða sífellt mikilvægari á vinnumarkaði þar sem gervigreind tekur að sér fleiri hefðbundin verkefni.

Sama gildir um mannleg samskipti. Gervigreind getur lagað sig að okkur, svarað þegar okkur hentar og verið ávallt til staðar. Mannleg samskipti þjálfa okkur hinsvegar í að hlusta, takast á við ágreining, lesa í aðra og umhverfið, sýna þolinmæði og finna leiðir saman. Sú færni verður áfram grundvallaratriði í menntun barna.

Glíman er verðmæt

Verkefnið fram undan er því að finna jafnvægið. Gervigreind getur orðið öflugt verkfæri kennara og nemenda þegar hún styður við nám, forvitni og sjálfstæða hugsun.

Um leið þurfum við að muna að nám má krefjast fyrirhafnar. Nemandi sem fær að villast fær tækifæri til að læra að rata. Nemandi sem leitar að svarinu lærir leiðina að því. Nemandi sem glímir við að koma hugsun sinni í orð lærir að tjá hana.

Spyrjum okkur þess vegna inn í nýju tíma; hvað þurfti nemandinn sjálfur að hugsa, gera, reyna, mistakast og læra?

Gervigreindin getur stutt kennarann og hjálpað nemandanum áfram. En hún má ekki taka glímuna frá nemandanum því í glímunni verður námið til.

Höfundur er kennari og skólastjórnandi