Þöllin á þorpinu

Rúmlega helmingur eigna lífeyrissjóða er í svonefndum ASÍ/SA sjóðum og fjórðungur í opinberum sjóðum. Þessum sjóðum hefur gengið vel í gegnum tíðina. Kostnaðarhlutföll hafa haldist lág og ávöxtun verið góð til lengri tíma litið.

Það er óþarft að fjalla um að íslenska lífeyriskerfið skipi sér ár eftir ár í efstu sæti Mercer-lífeyrisvísitölunnar. Það er óþarfi að nefna að hvergi í OECD eyðir íslenska ríkið minna til lífeyrismála en á Íslandi og það er óþarfi að nefna að verulega hefur dregið úr fátækt meðal eldri borgara síðustu áratugi. Við vitum að við eigum gott kerfi.

Vel þekkt fyrirkomulag

Það fór illa fyrir þöllinni sem segir frá í Hávamálum. Hún stóð á þorpi (bersvæði), naut ekki skjóls og hrörnaði því. Sömu lögmál gilda um lífeyrissjóði. Það er ekki nóg fyrir þá að vera eins og tré með digran stofn, þeir lifa aðeins af ef ræturnar teygja sig djúpt og þeir fá skjól frá tímabundnum óveðrum. Hlutverk aðila vinnumarkaðarins á Íslandi hefur verið að veita þetta skjól.

Það fyrirkomulag að aðilar vinnumarkaðarins semji um lífeyrismál í kjarasamningum og skipi fulltrúa launafólks og atvinnurekenda í lífeyrissjóðum er vel þekkt fyrirkomulag í Evrópu, þar sem það nefnist paritarian institutions. Þetta fyrirkomulag hefur gefist einstaklega vel. Nægir í þeim efnum að vísa til þess að í þeim þremur löndum Evrópu sem raðað hafa sér í efstu þrjú sæti Mercer lífeyrisvísitölunnar – í Danmörku, Hollandi og á Íslandi – er þetta fyrirkomulag við lýði.

Víti til að varast

Þýskaland hefur í tvígang sett upp lífeyrissjóðakerfi sem gekk út á sjóðasöfnun. Fyrra kerfið var sett upp í lok 19. aldar, en þegar kom að því að fjármagna hernaðarbrölt stjórnvalda í fyrri heimsstyrjöldinni ákváðu stjórnvöld að nota uppsafnaða lífeyrissparnaðinn til að kaupa ríkisskuldabréf. Aftur hófst sjóðasöfnunarkerfið á 4. áratug 20. aldar og aftur rann lífeyrissparnaðurinn í hernaðarbrölt.

Það eru einnig til nýlegri dæmi um ásælni stjórnvalda. Á 10. áratug 20. aldar komu Ungverjar sér upp þriggja stoða lífeyriskerfi, þar sem önnur stoðin gekk út á sjóðasöfnun eins á Íslandi. Ríkisstjórn Orban þjóðnýtti lífeyriskerfið á árunum 2010 og 2011 gegn loforði um að sjóðfélagar fengju lífeyri greiddan af ríkinu í framtíðinni.

Sömu sögu er að segja í Póllandi, þar sem pólska ríkisstjórnin þjóðnýtti stóran hluta lífeyriskerfisins á árunum 2013-2014. Sömu rök voru notuð og í Ungverjalandi: Enginn bæri skertan hlut frá borði því ríkið myndi sjá um lífeyrisgreiðslur í framtíðinni.

Það er ekki skrítið að lífeyrissjóðum gangi vel einmitt í þeim löndum þar sem aðilar vinnumarkaðarins eru bakhjarlar lífeyriskerfisins. Sagan sýnir nefnilega að það þarf öfluga aðila til að vernda kerfin fyrir opinberri ásælni.

Viðskiptaráð vinni heimildavinnuna betur

Nýlega birti Viðskiptaráð umfjöllun um lífeyriskerfið. Margt þar kom þeim sem þekkja til íslenska lífeyriskerfisins spánskt fyrir sjónir. Eitt slíkt var fullyrðing Viðskiptaráðs um að einhver sérstakur umboðsvandi væri til staðar í lífeyriskerfinu og vitnaði Viðskiptaráð til bandarískrar rannsóknar máli sínu til stuðnings.

Í bandarísku rannsókninni er fjallað um pólitískt skipaðar stjórnir bandarískra lífeyrissjóða og var það niðurstaða rannsóknarinnar að lífeyrissjóðir með slíkum stjórnum skiluðu verri árangri en aðrir. Óljóst er hvers vegna Viðskiptaráð teflir þessari rannsókn fram, sem fjallar á engan hátt um það þegar fulltrúar launafólks og vinnuveitenda skipa í stjórnir lífeyrissjóða. Vart þarf að taka fram að engir stjórnarmenn í ASÍ/SA sjóðum eru skipaðir af stjórnvöldum.

Þá sleppir Viðskiptaráð því að minnast á þá niðurstöðu rannsóknarinnar, að þeir sjóðir þar sem stjórnir eru aðallega skipaðar kjörnum sjóðfélögum hefðu einnig skilað verri árangri en aðrir. Ekki verður því séð að rannsóknin styðji sérstaklega málstað þeirra sem tala fyrir beinu sjóðfélagalýðræði fremur en því fulltrúalýðræði sem við búum við í dag.

Þess má reyndar geta að kosningarþátttakan í íslenskum sjóðum þar sem stjórnir eru kjörnar af sjóðfélögum hefur verið dræm, sem bendir til þess að sjóðfélagalýðræði brenni almennt ekki á fólki.

Ekki umbylta kerfi sem virkar vel

Íslenskir lífeyrissjóðir eru svo sannarlega ekki hafnir yfir gagnrýni.

Í ljósi stærðar þeirra og mikilvægis fyrir framtíðina þarf að vanda alla umfjöllun og byggja hana á traustum grunni. Þá þarf að hafa hugfast að lífeyriskerfið varð hvorki til sem söluafurð einkaaðila eða sem snjöll lausn stjórnvalda. Kerfið varð til við gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði og þangað sækja sjóðirnir umboð sitt.

Höfundur er formaður Rafiðnaðarsambands Íslands.