Hvers virði er vel­vild Trump?

Eftir örfáa daga ákveða Íslendingar hvort landið eigi að hefja að nýju viðræður um aðild að Evrópusambandinu. Þetta er ekki aðeins mál milli Íslands og ESB. Val Íslendinga gæti haft veruleg áhrif á umræðuna um ESB í Noregi og þar með á stöðu Norðurlandanna í Evrópu.

Donald Trump Bandaríkjaforseti virðist einnig hafa áttað sig á því.

Í nýrri þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna er þróuninni í Evrópu lýst með nánast fjandsamlegum hætti. ESB er sakað um að grafa undan fullveldi og lýðræði í Evrópu og þar stendur svart á hvítu að Bandaríkin hyggist stuðla að því að breyta pólitískri stefnu Evrópu.

Trump vill ekki sterkari og sameinaðri Evrópu. Hann vill Evrópu sem samanstendur af einstökum ríkjum sem Bandaríkin geta samið við eitt af öðru.

Í því samhengi skiptir Ísland máli.

Ásamt Noregi hefur Ísland mikið strategískt mikilvægi í samstarfinu yfir Atlantshafið, bæði sem tengiliður milli Norður-Ameríku og Evrópu og vegna harðnandi stórveldasamkeppni á norðurslóðum. Bæði löndin eru stórar sjávarútvegsþjóðir, búa yfir umfangsmiklum áliðnaði og standa framarlega á sviði umhverfistækni.

Það skýrir ítrekaðar óskir danskra, sænskra og finnskra leiðtoga um að sjá bæði Ísland og Noreg við borðið í Brussel.

Þeir benda á að sameinuð Norðurlönd innan ESB myndu styrkja getu Evrópu til að gæta og verja strategíska hagsmuni sína í heimi þar sem beiting valds fær sífellt meira vægi. Viðskipti, tækni og markaðsstyrkur eru í auknum mæli notuð til að ögra lýðræðissamfélögum, ekki aðeins af Rússlandi og Kína, heldur nú einnig af Bandaríkjunum.

Jafnframt gæti aukið vægi Norðurlandanna innan ESB ýtt sambandinu í átt að opnari mörkuðum, meiri samkeppnishæfni og minni ríkisafskiptum en oft einkenna stærri ríkin í sunnanverðri Evrópu.

Samkeppnishæfara og strategískt öflugra ESB er einmitt það sem Donald Trump vill ekki.

Þess vegna er ekki óeðlilegt að spyrja hvort bandarísk stjórnvöld hafi einnig haft íslensku ESB-umræðuna í huga þegar Ísland var í sumar undanþegið viðbótartollum sem lögðust á Noreg. Á einni nóttu fékk íslenskt sjávarfang samkeppnisforskot á Bandaríkjamarkaði.

Fyrir íslenska andstæðinga ESB-aðildar gat tímasetningin vart verið hagstæðari. Hvers vegna ætti Ísland að færa sig nær ESB ef það gæti veikt samkeppnisstöðu sjávarútvegsins á mikilvægasta útflutningsmarkaði heims?

Í Noregi gæti íslenskt nei jafnframt sett fleyg í þá ESB-umræðu sem nú er farin að vakna þar á ný. Með aðild Íslands að ESB myndi EES-samningurinn veikjast enn frekar, eftir að vægi

hans hefur þegar minnkað á undanförnum árum, og það gæti aukið þrýsting á Norðmenn um að endurmeta stöðu sína gagnvart ESB.

Fyrir Trump væri það afar hagstæð niðurstaða: staða ESB á norðurslóðum yrði áfram veikari. Vægi Norðurlandanna innan sambandsins myndi ekki aukast. Og Washington gæti áfram átt samskipti við Noreg og Ísland sem tvö smáríki í stað þess að þau væru hluti af stærri evrópskri valdablokk.

En hvers virði er velvild Trumps í raun?

Grænland er víti til varnaðar, þar sem Trump heldur áfram þrýstingi sínum um að ná yfirráðum yfir dönsku landsvæði. Nýjasta dæmið er Suður-Kórea, þar sem Trump dregur nú úr hernaðarlegu samstarfi til að ganga í augun á einræðisherranum í Pyongyang.

Það ætti að vera nægileg viðvörun: Ísland kann að vera í hópi eftirlætisríkja Trumps í ágúst, en enginn veit hver verður næstur í september.

Tollalegt forskot sem veitt er frá Washington er því engin framtíðarstefna. Það varir nákvæmlega eins lengi og Trump telur það þjóna bandarískum hagsmunum.

Ísland stendur því frammi fyrir mun stærri spurningu 29. ágúst en hvar hægt verður að selja fiskinn á hagstæðustum kjörum á næsta ári.

Spurningin snýst um hvaða pólitíska og strategíska afl lítið lýðræðisríki í Norður-Atlantshafi vill eiga kost á að vera hluti af í heimi þar sem stórveldin beita á ný viðskiptum, öryggismálum og yfirráðum yfir landsvæðum sem valdatækjum.

Já frá Íslandi myndi ekki aðeins styrkja valkosti Íslands sjálfs. Það gæti einnig aukið vægi Norðurlandanna innan ESB, og þar með getu Evrópu til að standa vörð um hagsmuni sína í heiminum.

Ísland er lítið ríki. En einmitt nú gæti það orðið lóð á vogarskálarnar í mun stærri baráttu um getu Evrópu til að verja hagsmuni sína og gildi í sífellt hættulegri heimi.

Höfundur er ráðgjafi í Evrópumálum.