Lágir vextir og lágt vöru­verð?

Þann 29. ágúst verður kosið um það hvort Íslendingar muni hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Evrópusambandið er ríkjasamband 27 ríkja og er að mörgu leyti einstakt. Það er stjórnmála- og efnahagsbandalag þar sem aðildarríkin hafa framselt sambandinu vald á tilteknum sviðum. Innan þeirra valdheimilda hefur Evrópuréttur forgang gagnvart ósamrýmanlegum landsrétti. Menn hafa verið mjög ósammála um hvað þessi þjóðaratkvæðagreiðsla raunverulega þýðir, hverjir kostir og gallar þess að fara í aðildarviðræður og síðar inn í sambandið eru og því verður hér farið yfir helstu rök fyrir því að ganga í Evrópusambandið og þau samþykkt eða hrakin út frá því hve góð þau eru.

Fyrstu rökin sem oft er bent á þegar talað er um Evrópusambandið er að innan evrusvæðisins eru mun lægri vextir en á Íslandi auk þess sem vöruverð er almennt lægra innan svæðisins. Það er rétt að á Íslandi eru stýrivextir mjög háir og eins er rétt að vextir innan Evrópusambandsins eru alla jafna mun lægri en á Íslandi en þó verður að hafa í huga að þeir eru breytilegir milli landa auk þess sem mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að þetta er staðan núna. Ísland er einnig þekkt fyrir að hér hefur ríkt mikil verðbólga frá því við fengum sjálfstæði en það er allur gangur á því innan Evrópu hvort verðbólga sé há en þó verðum við að hafa í huga að þetta er raunverulegt vandamál á Íslandi. Eitt sem má ekki gleyma er þó að þó vöruverð sé hátt á Íslandi er kaupmáttur launa mikill í alþjóðlegum samanburði. Það er sökum þess að laun eru mjög há.

Til að skilja þennan mun á verðbólgu og vöxtum þurfum við að skoða gjaldmiðlamál. Á Íslandi erum við með krónuna en evrópusambandsríki hafa flest evru. Gjaldmiðlar eru hugsaðir sem tól til að ákvarða virði í viðskiptum og koma í staðinn fyrir vöruskipti, sem tíðkuðust áður fyrr. Alla jafna gildir sú regla að ríki hafi sinn eigin gjaldmiðil og það er vegna þess að þá geta þau stjórnað hagkerfi sínu betur og tekist á við staðbundnar sveiflur. Milliríkjaviðskipti eru svo framkvæmd með mismunandi gjaldmiðlum, til dæmis eiga mörg íslensk fyrirtæki viðskipti við evrópsk fyrirtæki í evrum rétt eins og margir aðilar kaupa vörur frá Bandaríkjunum með dollurum. Þetta breytir því þó ekki að við viðskipti innan Íslands er notuð króna.

Skoðum nú hvað gerist ef efnahagsþrengingar koma til sögunnar. Tökum sem dæmi bankahrunið 2008. Þá lentu íslenskir bankar í þeirri stöðu að geta ekki staðið við skuldbindingar sínar sökum vantrausts í alþjóðaviðskiptum. Bankarnir voru orðnir svo stórir að ríkið gat ekki stutt þá í gegnum þessar þrengingar og þeir féllu. Þetta olli keðjuverkun sem varð til þess að erfiðara var að fjármagna viðskipti og þar af leiðandi hrundi íslenska hagkerfið. Eitt af því sem gerist í slíkum aðstæðum er að erfitt verður fyrir fyrirtæki að greiða laun. Gengi krónunnar féll verulega og það varð mikilvægur hluti efnahagsaðlögunarinnar. Þegar það er gert verður hver króna minna virði og þar af leiðandi kosta innfluttar vörur og þjónusta meira en raunlaun lækka þrátt fyrir að nafnlaun haldist óbreytt. Þetta getur valdið því að fyrirtæki geta haldið áfram með fólk í vinnu og eykur líkur á að fyrirtæki lifi af. Þetta getur valdið gífurlegum þrengingum til skamms tíma en gefur hagkerfinu svigrúm til að taka við sér hraðar, auk þess sem fólk hefur áfram atvinnu.

Skoðum nú hvað gerist þegar ríki getur hvorki fellt eigin gjaldmiðil né rekið sjálfstæða peningastefnu. Ef þau lenda í svona kreppu eiga fyrirtæki erfiðara við að greiða sínar viðskiptaskuldir, þar með talið laun, nema samfélagssátt myndist um launalækkanir. Það tekur mun lengri tíma en gengisfelling og því munu fleiri fyrirtæki þurfa að segja upp starfsfólki. Ef samfélagssátt myndast ekki um launalækkanir þá verður atvinnuleysi mun hærra sökum þess að fyrirtæki eiga ekki efni á jafn mörgum starfsmönnum auk þess sem færri fyrirtæki lifa kreppuna af. Ef færri fyrirtæki lifa kreppuna af þá tekur hagkerfið hægar við sér. Til að skoða þessa sviðsmynd er gott að líta á hvernig Grikkland tókst á við efnahagsþrengingarnar 2008.

Grikkland lenti í ríkisskuldakreppu 2009 en gat ekki fellt eigin gjaldmiðil og þurfti þess vegna að reyna innri gengisfellingu. Eitt af því sem gerðist var að launakostnaður var of hár fyrir fyrirtæki sem þurftu að segja upp starfsfólki auk þess sem mikið magn fyrirtækja fór á hausinn. Peningastefna Evrópska seðlabankans miðast við evrusvæðið í heild og getur því hentað efnahagsástandi einstakra ríkja misvel. Árið 2010 var ástandið orðið svo slæmt í Grikklandi að evruríkin og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ákváðu að veita Grikkjum um 110 milljarða evra lán til að redda málunum. Grikkir gátu þá borgað skuldir sínar við kröfuhafa, meðal þeirra mjög útsettir franskir og þýskir bankar. Stór hluti aðstoðarinnar fór í að standa skil á skuldbindingum gríska ríkisins og verja fjármálastöðugleika. Með tímanum færðist stór hluti grísku skuldanna úr höndum einkakröfuhafa yfir til opinberra evrópskra lánveitenda og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.

Ef við berum Ísland og Grikkland saman þá hófst kreppan á Íslandi 2008, náði botni um 2010 og hagvöxtur var kominn aftur 2011. Atvinnuleysið var í hámarki 9,2% árið 2010 og komið niður í eðlilegt stand kring um 2015-2017. Í Grikklandi varð kreppan alvarleg 2009-2010, náði botni 2013-2014 og hagvöxtur kom aftur 2014 en þó með bakslagi 2015. Atvinnuleysi varð mest 27-29% 2013 og enn þann dag í dag er atvinnuleysi hátt. Í júní 2026 var atvinnuleysi á Íslandi 5,0% en 8,0% í Grikklandi, sem er þó umtalsvert minna en 27-29% hámarkið.

Það er ýmiss munur á þessum tveimur ríkjum og benda má til dæmis á að Grikkir hafa oft þótt óábyrgari í ríkisfjármálum en Íslendingar svo munurinn er ekki eingöngu tengdur gjaldmiðlinum auk þess sem aðstæður eru alltaf mismunandi milli landa. Það sem stendur þó upp úr er að Grikkir þurftu að taka út þessar þrengingar í formi mikils atvinnuleysis en Íslendingar sluppu mun betur við það.

Þrátt fyrir þetta eru það enn góð rök að verðbólga og vextir verði minni innan Evrusvæðisins. Þess vegna þarf að benda á það að til þess að geta tekið upp evru þarf að uppfylla svokölluð Maastricht-skilyrði. Þau eru eftirfarandi: Meðalverðbólga síðustu 12 mánaða má ekki vera meira en 1,5 prósentustig yfir verðbólgu þeirra þriggja evrópusambandsríkja sem eru með mestan verðstöðugleika. Fjárlagahalli hins opinbera skal að jafnaði ekki vera meiri en 3% af vergri landsframleiðslu og opinberar skuldir skulu að jafnaði ekki vera meira en 60% af vergri landsframleiðslu. Gjaldmiðill þarf að vera tengdur evrunni í svokölluðu ERM II-gengissamstarfi í að minnsta kosti tvö ár fyrir upptöku evru. Síðast en ekki síst mega meðallangtímavextir síðustu 12 mánaða ekki vera meira en 2 prósentustig yfir meðalvöxtum þeirra þriggja ríkja sem standa best hvað verðstöðugleika varðar.

Þetta veldur því að rökin um verðbólgu og vexti eru villandi, venjuleg efnahagsleg samleitni þarf að eiga sér stað áður en evra verður tekin upp. Ef við viljum lægri vexti og verðbólgu við að taka upp evru þurfum við að gera það sjálf. Ef sá stöðugleiki hefði náðst væri jafnframt hluti þess ávinnings sem nú er eignaður evrunni þegar kominn fram áður en hún væri tekin upp.

Segjum þó sem svo að við viljum fara inn í evrusamstarfið til þess að taka upp gjaldmiðil sem heldur okkur við lága vexti og verðbólgu. Þá er staðan þannig að ólíklegt er að það muni verða svo í framtíðinni. Mörg núverandi evruríki eru í dag langt yfir þeim 3% halla- og 60% skuldaviðmiðum sem ríki þurfa að taka mið af við inngöngu í evrusamstarfið. Skoðum til að mynda annað fjölmennasta ríki Evrópusambandsins: Frakkland.

Í lok fyrsta ársfjórðungs 2026 skuldaði Frakkland 117,5% af vergri landsframleiðslu og tekjuhalli hins opinbera er 5,1% af vergri landsframleiðslu. Til að einfalda þetta er hægt að ímynda sér einstakling sem skuldar 1,175 sinnum árslaunin sín og heldur áfram að taka lán þannig skuldirnar hækka bara meira. Framkvæmdarstjórn Evrópusambandsins spáir því einnig að þessar tölur muni halda áfram að hækka á næsta ári. Einnig hefur Frakkland verið lækkað í lánshæfismati margra lánshæfismatsfyrirtækja þó það skorar enn hátt þar. Frakkland er nú langt yfir 3% halla- og 60% skuldaviðmiðum. Ólíklegt er að Frakkar nái að lækka skuldahlutfallið án mikilla breytinga en raunhagvöxtur þar árið 2025 var 0,9% en þar að auki eru horfur fyrir miklum erfiðleikum vegna hás orkuverðs og öldrunar þjóðarinnar. Frakkar borga að mestu fyrir ellilífeyri með svokölluðu gegnumstreymiskerfi, sem gengur út á að framlög núverandi launafólks og atvinnurekenda fjármagna að stórum hluta lífeyri núverandi lífeyrisþega. Til samanburðar gegnir sjóðsöfnun skyldubundinna lífeyrissjóða mun stærra hlutverki á Íslandi, þótt hér sé einnig skattfjármögnuð almannatryggingaaðstoð. Núna eru 55% frönsku þjóðarinnar á aldrinum 20-64 ára og sú prósentutala mun einungis lækka á næstu árum vegna lágrar fæðingartíðni. Þetta mun valda auknum þrýsting á fjármögnun lífeyriskerfisins. Frakkland er ekkert einsdæmi um slæma efnahagsstöðu innan álfunnar. Þó er það eitt mikilvægasta dæmið af því það er annað fjölmennasta ríki sambandsins.

Þetta er alvarlegt mál af því að þó Evrópusambandið sé ekki skuldabandalag þá gæti það haft mjög alvarlegar afleiðingar ef stór ríki féllu í skuldakreppu. Ef Frakkar lenda í slíkri kreppu myndu franskir ríkisvextir hækka og það gæti haft áhrif inn í önnur evruríki. Hér sést mjög vel að evran ein og sér er ekki vörn gegn háum vöxtum.

Þessi dæmi sýna mjög vel að rökin um lága vexti og vöruverð innan Evrópusambandsins eru ekki alslæm en taka ekki mið af öllum þáttum. Til þess að komast inn í evrusamstarfið þarf aðhald í ríkisfjármálum sem hægt væri að gera án þess að ganga inn í Evrópusambandið. Þá myndum við fá gjaldmiðil sem er stöðugur núna en myndi taka af okkur gott vopn gegn atvinnuleysi, krónuna. Stór skuldsett evruríki geta lent í fjármögnunarvanda þrátt fyrir sameiginlegan gjaldmiðil og slík kreppa gæti haft áhrif á fjármálastöðugleika og vaxtakjör annars staðar á evrusvæðinu. Við höfum gjaldmiðil sem við getum gert stöðugri með ábyrgari ríkisrekstri og höfum tól til að minnka líkur á atvinnuleysi þegar kreppir að. Utan sambandsins eru mörg tækifæri á verslunarsamningum sem við gætum ekki gert innan sambandsins og sóknartækifærin mörg. Ísland hefur nú þegar aðgang að stórum hluta innri markaðar Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn. Aðal máli skiptir þó að vita að ef allt fer í klessu hérna þá er það líklega okkur að kenna, þó vissulega eru ýmis utanaðkomandi öfl sem hafa áhrif. Það er mjög gott vegna þess að það þýðir líka að ef við höldum almennilega á spöðunum er framtíðin björt. Ef æðsta vald okkar í þessum málum væri utan landssteinanna þá hefðum við ekki þann lúxus að geta kennt okkur sjálfum um og einfaldlega gert betur. Því mun ég kjósa nei þann 29. ágúst og hvet ykkur til að gera slíkt hið sama.

Höfundur er sjúkraþjálfari og eigandi sprotafyrirtækis.