Full­veldi - ættar­óðal eða verk­færi sjálf­stæðrar þjóðar?

Við Íslendingar elskum fullveldið okkar.

Það er skiljanlegt. Við þurftum að berjast fyrir því og saga sjálfstæðisbaráttunnar er samofin sjálfsmynd okkar sem þjóðar - þó seinni tíma sagnfræðingar hafi varpað nýju og skemmtilegu ljósi á þá sögu alla.

En hvað þýðir það í raun að vera fullvalda?

Lagalega svarið er tiltölulega einfalt. Fullvalda ríki fer með æðsta vald á eigin yfirráðasvæði. Þar með er þeirri skýringu lokið.

En í raunheimum er fullveldi mun flóknara.

Lítið ríki getur haft óskoraðan rétt til að taka sínar eigin ákvarðanir en samt haft lítil áhrif á heiminn í kringum sig. Það ræður ekki alþjóðlegum mörkuðum, gengi gjaldmiðla, tæknibyltingum, loftslagsbreytingum eða öryggisumhverfi sínu. Það getur heldur ekki komið í veg fyrir að ákvarðanir stærri ríkja og ríkjabandalaga hafi áhrif á það.

Manneskjan verður ekki frjáls með því að neita öllum skuldbindingum. Við göngum inn í samfélag, samþykkjum lög, greiðum skatta og gerum samninga. Með því afsölum við okkur hluta af frelsi okkar en öðlumst annað og meira frelsi í staðinn: öryggi, réttindi og möguleika til að gera hluti sem við getum aldrei gert ein.

Þegar ríki gera með sér samninga samþykkja þau reglur sem þau geta ekki lengur einhliða breytt. Þegar þau ganga í alþjóðastofnanir skuldbinda þau sig til að taka tillit til annarra. Þegar þau taka þátt í varnarsamstarfi, viðskiptabandalögum eða sameiginlegum mörkuðum takmarka þau að einhverju leyti frelsi sitt til að gera nákvæmlega það sem þeim sýnist.

Við köllum þetta stundum framsal fullveldis.

En er það alltaf rétt?

Hvað ef ríki fær á móti meiri getu til að verja hagsmuni sína? Meiri áhrif á reglurnar sem það býr við? Meira öryggi og sterkari stöðu gagnvart ríkjum og fyrirtækjum sem eru margfalt stærri en það sjálft?

Hefur það þá misst fullveldi - eða beitt því?

Við erum tæplega 400 þúsund manna þjóð í heimi þar sem stærð skiptir máli. Við erum háð alþjóðaviðskiptum, erlendum mörkuðum, fjármálakerfum, tæknifyrirtækjum og varnarsamstarfi. Stór hluti þeirra reglna sem íslenskt atvinnulíf og samfélag starfar eftir verður til í samstarfi ríkja langt umfram okkar eigin landamæri.

Við getum auðvitað valið að standa utan við sumt af þessu. En það eitt tryggir ekki að ákvarðanir annarra hætti að hafa áhrif á okkur.

Og þar verður spurningin um Evrópusambandið áhugaverð.

Í umræðunni um Evrópusambandið er fullveldi gjarnan sett upp eins og eitthvað sem annaðhvort er varðveitt eða afhent. Við höldum því hér heima - eða sendum það til Brussel.

En kannski er sú mynd of einföld.

Kannski er mikilvægari spurning hvort fullveldi felist eingöngu í því að geta sagt nei við ákvörðunum annarra - eða líka í því að hafa raunveruleg áhrif á þær ákvarðanir sem munu hvort sem er móta líf okkar.

Kannski þurfum við því að hætta að tala um fullveldi eins og ættaróðal sem annaðhvort er varðveitt óskert eða jafnað við jörðu.

Fullveldi er fyrst og fremst vald - verkfæri. Og vald snýst ekki aðeins um réttinn til að ákveða. Það snýst líka um getu til að hafa áhrif.

Spurningin ætti því alltaf að vera: Hvernig getum við beitt fullveldinu á sem áhrifaríkastan hátt.

Vil minna á í lokin að spurningin í atkvæðagreiðslan 29. ágúst er aðeins um hvort við gætum mögulega beitt okkar fullveldi enn betur en við gerum í dag.

Höfundur er stjórnmálafræðingur.