Verðið er skil­greint – varan ekki

Virðulegi ráðherra.

Frá 15. nóvember 2023 hef ég leitað eftir skýrum svörum um forsendur gjaldtöku fyrir hitaveitu í Vestmannaeyjum, mælingu afhentrar varmaorku, niðurgreiðslur og það eftirlit sem fram fer áður en ráðherra staðfestir gjaldskrá HS Veitna hf. Málakerfi Orkustofnunar staðfestir að þann dag var stofnað mál S2311-0023 undir heitinu „Fyrirspurn um jarðhita og varmaorku / Verðskrá á heitu vatni og varmainnihald framrásar“.

Síðan hafa fjölmörg erindi farið til Orkustofnunar, síðar Umhverfis- og orkustofnunar, ráðuneytisins, úrskurðarnefnda og Umboðsmanns Alþingis. Svör hafa vissulega borist við einstökum erindum. Eftir nær þrjú ár hefur hins vegar enn ekki fengist heildstætt og rekjanlegt svar við kjarnanum: hvað er raunverulega afhent notendum, hvernig gjaldtakan tengist þeirri afhendingu, hvaða kostnaður liggur að baki gjaldskránni og hvernig þessar forsendur voru sannreyndar áður en hún var staðfest.

Ég er ekki að biðja ráðherra um að taka undir niðurstöður mínar eða fullyrða fyrirfram að gjaldskráin sé ólögmæt. Ég óska eftir því að þær upplýsingar sem þegar liggja fyrir verði tengdar saman og að almenningur fái skýr, sannreynanleg svör.

1. Verðið er skilgreint – varan ekki

Tilgangur húseiganda með hitaveitu er að fá varma til húshitunar. Vatnið er miðillinn sem flytur orkuna. Magn þeirrar varmaorku sem fæst úr hverjum rúmmetra ræðst meðal annars af hitastigi framrásar og bakrásar og því hitastigsfalli sem verður í kerfi notandans.

Í þeim gögnum sem mér hafa verið afhent hef ég ekki fundið skýra, bindandi skilgreiningu á lágmarksafhendingu til notanda í Vestmannaeyjum, svo sem lágmarksframrásarhita við afhendingarstað, þrýstingi eða afli, ásamt því hvaða úrræði notandi hefur ef afhendingin víkur frá þeirri skilgreiningu. Umhverfis- og orkustofnun hefur jafnframt tekið fram í svari 5. mars 2026 að slík lágmarksafhendingarskilyrði séu ekki í orkulögum, lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar eða sérleyfisákvæðum.

Gjaldtakan er því skilgreind með mun meiri nákvæmni en sú vara eða þjónusta sem gjaldtakan á að standa fyrir. Þetta skiptir máli vegna þess að lægra hitastig framrásar getur kallað á meira vatnsflæði til að flytja sama varmamagn. Þegar rúmmetragjald er hluti gjaldskrárinnar getur breyting á afhendingarskilyrðum því haft bein áhrif á kostnað notandans.

2. Samspil kWh, rúmmetra og fastagjalds

Samkvæmt breytingu á gjaldskrá HS Veitna sem gildir frá 1. janúar 2026 greiðir húseigandi í Vestmannaeyjum bæði 187,03 kr. á m³ og 10,05 kr. á kWh, án virðisaukaskatts. Þar við bætist fastagjald sem fyrir mæli 20 mm og minni er 47.625 kr. á ári án virðisaukaskatts.

Þar með er sama þjónustan fjármögnuð með þremur gjaldliðum: föstu gjaldi, rúmmetragjaldi og orkugjaldi. Umhverfis- og orkustofnun hefur tekið fram að ákvörðun um „hlutskiptingu af tekjugrunni“ og ákvörðun um fastagjald eða mælaleigu liggi hjá hitaveitunni.

Kjarnaspurningin er því einföld: Með hvaða reiknireglu er heildartekjuþörf hitaveitunnar skipt milli fastagjalds, rúmmetragjalds og kWh-gjalds? Og hvernig er tryggt að lægri framrásarhiti eða önnur breyting

á afhendingarskilyrðum leiði ekki til þess að notandinn greiði hærra rúmmetragjald fyrir að fá sama varmamagn?

3. Niðurgreiðslur – hvað er í raun jafnað?

Gjaldskrá HS Veitna nr. 1395/2025 var staðfest 12. desember 2025 og birt 17. desember. Þar var þegar gert ráð fyrir bæði rúmmetragjaldi og kWh-gjaldi í Vestmannaeyjum, en fjárhæð niðurgreiðslunnar var ekki tilgreind.

Þann 27. desember óskaði ég eftir upplýsingum frá Orkustofnun þar sem ég fann ekki birta fjárhæð nýrrar niðurgreiðslu. Þá var enn í gildi auglýsing nr. 1196/2025, þar sem niðurgreiðsla HS Veitna var 301,30 kr. á m³.

Ný verðskrá HS Veitna frá 1. janúar 2026 miðaði við 187,03 kr. á m³ og 10,05 kr. á kWh, en tilgreindi heldur ekki fjárhæð niðurgreiðslunnar. Sú fjárhæð, 8,62 kr. á kWh, var ekki birt opinberlega fyrr en 8. janúar og var látin gilda frá 1. janúar.

Kjarnaspurningin er því þessi: Hvaða forsendur lágu að baki niðurgreiðslunni og hvernig var tryggt að hún jafnaði raunverulegan húshitunarkostnað í Vestmannaeyjum þegar bæði m³- og kWh-gjald voru hluti af verðinu?

4. Tap rekstrareiningar, hagnaður félagsins og arðsemisviðmið

Í svari ráðuneytisins 7. júlí 2026 kemur fram að við staðfestingu gjaldskráa hafi meðal annars verið litið til mikils tapreksturs hitaveitustarfsemi HS Veitna í Vestmannaeyjum. Samkvæmt gögnum sem HS Veitur lögðu fram árið 2023 hafi uppsafnað tap frá 2018 numið rúmum 637 milljónum króna. Ráðuneytið nefnir meðal annars raforku- og flutningskostnað, fjármagnskostnað, varmadælustöðvar og olíunotkun sem skýringar á rekstrarstöðu.

Ársreikningar HS Veitna hf. sýna á sama tíma hagnað félagsins í heild á hverju ári frá 2018 til og með 2025. Þetta afsannar ekki að sérstök hitaveiturekstrareining í Vestmannaeyjum geti hafa verið rekin með tapi. Það gerir hins vegar nauðsynlegt að hægt sé að rekja hvernig rekstrareiningin er afmörkuð, hvernig sameiginlegum kostnaði og fjármagni er skipt og hvernig tap hennar tengist afkomu félagsins í heild.

Í svari Umhverfis- og orkustofnunar 5. mars 2026 er vísað til 32. gr. orkulaga og sagt að eiganda hitaveitu sé heimilt að áskilja sér allt að 7% arð af eigin fé hitaveitunnar. Stofnunin segir jafnframt að fyrirliggjandi gögn sýni „leyfða arðsemi“ undir þeim mörkum. Í sömu 32. gr. orkulaga segir hins vegar að 7% arðsheimildin nái eingöngu til hitaveitu sem er alfarið í eigu sveitarfélags og starfar ekki samkvæmt sérlögum.

Samkvæmt ársreikningi HS Veitna hf. 2025 er Reykjanesbær skráður fyrir 50,1% hlut, Suðurnesjabær fyrir 0,1% og HSV Eignarhaldsfélag slhf. fyrir 49,8%. Í 31. gr. orkulaga er hins vegar sérstakt skilyrði um að einkaleyfishitaveita skuli vera í meirihlutaeigu ríkis, sveitarfélaga og/eða félaga sem eru alfarið í eigu þeirra. Reglugerð nr. 944/2018 fyrir HS Veitur segir auk þess að við gerð gjaldskrár skuli gæta almennra arðsemissjónarmiða og arðsemiskrafna í samræmi við þau lög sem um starfsemina gilda.

Ég dreg ekki af þessu endanlega lagalega ályktun. En þegar 7% ákvæði 32. gr. er sérstaklega nefnt í svari stjórnvalds verður að vera hægt að skýra hvers vegna það á við, hvaða arðsemisviðmið gildir í raun um HS Veitur hf. og hvort arðsemi er metin á félagið í heild, hitaveitustarfsemina eða einstaka rekstrareiningu.

Tap er niðurstaða reikningsskila. Til þess að það geti skýrt gjaldskrárhækkun þarf einnig að liggja fyrir hvaða kostnaður myndaði tapið, hvernig honum var úthlutað og hvernig hann var síðan færður yfir í einstaka gjaldliði. Í erindi mínu 17. júlí 2026 óskaði ég því eftir frumgögnum og nánari afstöðu, meðal annars um hvort ráðuneytið hefði sjálft yfirfarið undirliggjandi gögn eða byggt á samantektum HS Veitna.

5. Staðfesting ráðherra og réttur til endurskoðunar

Ráðuneytið segir í svari sínu 7. júlí að gjaldskrá hitaveitu taki ekki gildi fyrr en ráðherra hafi staðfest hana og hún verið birt. Jafnframt segir að staðfestingin feli í sér heimild til innheimtu og að ráðherra beri við staðfestingu að gæta meðal annars að valdbærni, málsmeðferð, lagastoð og samræmi við lög og reglur.

Ég kærði staðfestingu gjaldskrárinnar til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Nefndin tók ekki efnislega afstöðu til þeirra atriða sem ég bar upp heldur vísaði kærunni frá, meðal annars með vísan til þess að gjaldskrár teljist stjórnvaldsfyrirmæli og að sérstaka kæruheimild sé ekki að finna í orkulögum.

Þarna verður til grundvallarspurning um réttarstöðu notandans. Ef staðfesting ráðherra er skilyrði þess að gjaldskrá taki gildi og felur í sér lögmætiseftirlit, hvernig getur notandi þá fengið kannað hvort sú yfirferð hafi byggst á fullnægjandi gögnum og réttum forsendum þegar stjórnsýsluleg kæra leiðir ekki til efnislegrar skoðunar? Frávísun kæru er ekki efnisleg staðfesting á kostnaðargrundvelli eða rannsókn gjaldskrárinnar.

6. Sjö spurningar sem kalla enn á skýr svör

1. Hvernig er sú vara eða þjónusta sem notandi hitaveitunnar í Vestmannaeyjum kaupir skilgreind, þar með talið lágmarksafhending hvað varðar hitastig, þrýsting eða afl?

2. Með hvaða reiknireglu er tekjuþörf hitaveitunnar skipt milli fastagjalds, rúmmetragjalds og kWh-gjalds, og hvaða kostnaðarliðir standa að baki hverjum gjaldlið?

3. Hvernig er tryggt að samspil kWh-gjalds og rúmmetragjalds færi ekki kostnað vegna lægra framrásarhitastigs eða annarra afhendingarskilyrða frá veitunni yfir á notandann?

4. Hvaða orku- og kostnaðarforsendur eru notaðar við ákvörðun niðurgreiðslna í Vestmannaeyjum og hvernig er tryggt að samanburður við önnur húshitunarkerfi byggist á sambærilegu magni varmaorku?

5. Hvernig er uppsafnað tap hitaveiturekstrareiningarinnar í Vestmannaeyjum, sem ráðuneytið segir hafa numið rúmum 637 m.kr. frá 2018, afmarkað og reiknað þegar ársreikningar HS Veitna hf. sýna hagnað félagsins í heild á hverju ári 2018–2025; og hvaða frumgögn, kostnaðarskipting og útreikningar lágu þar að baki?

6. Á hvaða lagagrundvelli vísaði Umhverfis- og orkustofnun til 7% arðsheimildar 32. gr. orkulaga við mat á HS Veitum hf., þegar ákvæðið segir að heimildin nái eingöngu til hitaveitu sem er alfarið í eigu sveitarfélags; hvaða arðsemisviðmið gildir í raun um HS Veitur hf. og var það sama viðmið lagt til grundvallar staðfestingu gjaldskrárinnar?

7. Hvaða raunhæfa leið hefur notandi til að fá efnislega endurskoðun á því hvort rannsókn og forsendur staðfestingar ráðherra hafi verið fullnægjandi?

Þetta eru ekki spurningar um smávægileg formsatriði. Gjaldskráin gildir gagnvart heimilum og fyrirtækjum sem hafa ekki raunhæft val um annan hitaveitusala. Því þurfa notendur að geta séð bæði hvað þeir greiða og hvers vegna.

Eftir nær þrjú ár af erindum og samskiptum tel ég tímabært að ráðuneytið taki þessar spurningar saman og svari þeim með einum heildstæðum og sannreynanlegum hætti. Helstu gögn sem vísað er til í bréfinu liggja fyrir og verða afhent sé þess óskað.

Það er ekki nóg að staðfesta gjaldskrá. Það þarf líka að vera hægt að útskýra hana.

Höfundur er framkvæmdastjóri Eyjablikks ehf.