Svartir svanir á Reykja­nesi

Að kvöldi 10. nóvember 2023 var Grindavík rýmd. Á fáeinum klukkustundum yfirgáfu um 3.700 manns heimili sín. Bærinn sem þau skildu eftir var annar en sá sem þau höfðu vaknað í um morguninn; sprungur lágu í gegnum götur og garða, landið hafði sigið og undir byggðinni lá kvikugangur.

Í kjölfarið fylgdu níu eldgos á Sundhnúksgígaröðinni. Hraun rann inn í bæinn og hús brunnu. Heitt vatn fór af öllum Suðurnesjum um hávetur þegar hraun rauf lögnina frá Svartsengi. Í janúar 2024 lést starfsmaður þegar hann féll ofan í sprungu, ekki við gosstöðvarnar heldur inni í bænum sjálfum.

Var þetta svartur svanur?

Svanir sem koma á óvart

Orðtakið svartur svanur er tvö þúsund ára gamalt. Rómverska skáldið Juvenal notaði það um 100 e.Kr. sem líkingu fyrir hið ómögulega, því allir svanir sem Evrópubúar höfðu séð voru hvítir. Sú vissa entist í um 1.500 ár, þar til hollenskur landkönnuður fann raunverulega svarta svani í Ástralíu árið 1697. Nassim Taleb endurvakti líkinguna árið 2007 og Terje Aven lagaði hana síðar að áhættufræðum.

Svartan svan má nánar skilgreina sem atburð með alvarlegar afleiðingar sem kemur á óvart miðað við þá þekkingu og þær væntingar sem fyrir liggja. Lykilorðin hér eru „miðað við“. Svartur svanur er alltaf svartur svanur einhvers, á tilteknum tíma, en skilgreina má þrjár gerðir:

• a) Atburðir sem enginn þekkir, ekki heldur vísindafólk.
• b) Atburðir sem einhverjir þekkja en hafa ekki verið teknir inn í áhættumat.
• c) Atburðir sem eru þekktir og eru á listanum en líkurnar eru metnar svo litlar að ekki er brugðist við þeim.

Fukushima-slysið, kjarnorkuslys af völdum flóðbylgju, sem jarðskjálfti olli árið 2011, er skólabókardæmi um svartan svan, sem hefur verið flokkaður í c). Flóðbylgjur af þeirri stærð sem lenti á Japan voru þekktar, meðal annars Jōgan-flóðbylgjan árið 869, sem hafði skilið eftir sig ummerki. Árið 2008 reiknaði rekstraraðili kjarnorkuversins sjálfur út að bylgja gæti náð 15,7 metrum, en hönnunarforsendan var hins vegar aðeins 5,7 metrar. Takmarkað var aðhafst, meðal annars á þeim forsendum að líkönin endurspegluðu ekki nægilega trausta samstöðu vísindamanna. Rannsóknarnefnd japanska þingsins komst síðar að þeirri niðurstöðu að slysið hefði verið fyrirsjáanlegt. Veikur þekkingargrunnur og óvissa voru þarna notuð sem rök fyrir aðgerðaleysi. Í nútíma áhættumati eiga þau rök að snúast við.

Í hvaða flokki var Grindavík?

Jarðhræringarnar í Grindavík voru ekki svartur svanur í flokki a). Frá janúar 2020 lá fyrir að kvika safnaðist fyrir við Þorbjörn, óvissustigi var lýst yfir og Veðurstofa Íslands birti sviðsmyndir sem innihéldu gangainnskot og hraungos á sprungu. Frá mars 2021 var það mat vísindasamfélagsins að nýtt gosskeið væri hafið á Reykjanesskaga eftir um 800 ára hlé. Þekkingin var til staðar.

Grindavík var því fyrst og fremst svartur svanur af gerð b) og c). Hættan var þekkt í vísindasamfélaginu en hafði aðeins að mjög takmörkuðu leyti ratað inn í skipulag og innviðahönnun. Það voru ekki jarðhræringarnar á Reykjanesi sem komu á óvart, heldur var það hraðinn, staðsetningin beint undir byggð og keðjan af afleiðingunum sem fylgdu í kjölfarið: Landsig, sprungur í miðjum bæ, hitaveita heils landshluta í uppnámi og íbúar heils bæjarfélags á vergangi.

Þetta er dæmigert fyrir alvarleg áföll. Þau eru sjaldnast einn óþekktur atburður heldur eru þau samsetning þekktra atburða og aðstæðna sem ekki hafði verið raðað saman.

Þekkingin er hluti af áhættunni

Þegar afleiðingarnar geta verið miklar dugar ekki að afskrifa áhættu af því að fólk telur líkurnar á atburði mjög litlar eða að það geti haft fulla stjórn á atburðarásinni. Þess vegna verður að spyrja: Á hvaða þekkingu byggja þessar líkur, hversu sterk er sú þekking og hvaða forsendur eru innifaldar í svarinu? Áhættan getur falið sig í þessum forsendum.

Í áhættumati ÖRUGG verkfræðistofu fyrir Grindavík, sem var unnið fyrir Framkvæmdanefnd vegna jarðhræringa í Grindavíkurbæ, var þessi hugsun innbyggð. Áhætta er þar ekki skilgreind sem líkur sinnum afleiðing, heldur sem samspil hættu, berstöðu (e. exposure), varnarleysis og varna. Matið greinir fimm ólíka hópa, því áhættan dreifist ekki jafnt: Nýir íbúar og fólk í viðkvæmri stöðu bera hærri áhættu en þeir sem þekkja aðstæður, hafa reynslu af rýmingu og gott aðgengi að upplýsingum og björgum. Sama grunnhætta en mismunandi áhætta.

Kyrrð er ekki það sama og öryggi

Nú, sumarið 2026, stendur yfir lengsta goshlé frá upphafi hrinunnar. Það er freistandi að túlka þessa kyrrð sem merki um að hættan sé liðin hjá, en gögnin segja annað. Kvika heldur áfram að safnast fyrir undir Svartsengi og var um miðjan júlí orðin 27,5 milljónir rúmmetra samkvæmt Veðurstofu Íslands. Það er meira en fyrir nokkurt fyrra gos í hrinunni. Veðurstofan telur að næsta gos gæti orðið umfangsmeira og að gosopnun gæti orðið á víðara svæði en áður. Óvissan hefur ekki minnkað, hún hefur vaxið.

Fyrirvarinn er hins vegar stuttur. Veðurstofan miðar við að hann geti verið frá 20 mínútum upp í rúmar fjórar klukkustundir.

Varúðarregla í ákvörðunartöku

Ef ekki er hægt að reikna út svarta svani, hvað gerum við þá?

Nýjar upplýsingar breyta áhættunni, þótt hættan standi í stað. Á Vogaheiði, norðan Grindavíkur, er gamalt heræfingasvæði sem bandaríska varnarliðið notaði til skotæfinga á árunum 1952–1960. Svæðið er mengað af ósprungnum sprengjum og skotfæraleifum sem enn geta verið virkar. Þar hafa fundist hundruð sprengja og enn finnast þær árlega. Nákvæm útbreiðsla þeirra er ekki þekkt og sprengjusérfræðingar telja að svæðið verði seint eða aldrei fullhreinsað.

Hættan sjálf hafði verið óbreytt í sjötíu ár. Það sem breyttist var berstaðan: Eldgos leiddu til þess að hraun rann inn á sprengjusvæðið og nýjar gönguleiðir færðu ferðafólk nær hættunni. Þótt hættan væri óbreytt jókst áhættan vegna þess að fleiri urðu útsettir gagnvart henni.

Þarna sést hvers vegna áhætta er ekki einungis eiginleiki hættunnar sjálfrar. Nýjar upplýsingar um hverjir fara hvert, hvenær og eftir hvaða leiðum geta gjörbreytt áhættumyndinni án þess að hættan hreyfist um millimetra. Áhættumat sem er unnið einu sinni missir af þessu. Áhættumat sem er uppfært jafnóðum grípur þetta samspil og þá er hægt að bregðast við: merkja, stýra gönguleiðum og upplýsa ferðafólk áður en því fjölgar en ekki eftir á.

Gera þarf ráð fyrir að varnir bregðist. Í áhættumati ÖRUGG er þetta sagt hreint út: Ekki er hægt að ganga út frá því að varnir virki alltaf fullkomlega. Frávik geta leitt til keðjuverkunar: Rafmagnsleysi truflar fjarskipti, sem veikir viðvörun, sem skerðir getu til rýmingar. Áhættan ræðst því ekki eingöngu af líkum á atburðinum sjálfum, heldur af uppsafnaðri áhættu í allri atburðarásinni, virkni varna, ytri aðstæðum, upplýsingum og ákvarðanatöku á meðan á henni stendur.

Beita þarf varúðarreglu. Niðurstaða áhættumatsins er afdráttarlaus: Á meðan mikil óvissa ríkir verður að beita varúðarreglu og gera ráð fyrir að ekki sé hægt að sjá alla atburði fyrir. Það er heiðarleg nálgun gagnvart óvissu. Varúðarreglan felur í sér að þegar trúverðug vísbending er um mögulegan alvarlegan eða óafturkræfan skaða réttlætir vísindaleg óvissa það ekki að auka áhættuna eða að láta sem hún sé ekki til staðar. Af því leiðir hið hagnýta, að gera ráð fyrir að atburðir geti farið á versta veg og greina það, en ekki eingöngu treysta á „þetta reddast“.

Áhættumat þarf því að taka tillit til og svara eftirfarandi spurningum:

• Hvaða forsendur liggja til grundvallar og hvað gerist ef þær bresta?
• Hversu sterk er þekkingin á bak við undirliggjandi hættu?
• Hvaða atburðum var sleppt af því að þeir þóttu of ólíklegir? Stenst það mat?
• Hvernig er samspil þátta sem leitt geta til keðjuverkandi afleiðinga?
• Hvað gerist ef varnirnar virka ekki?

En þetta hefur alltaf gengið vel!

Ein af hættulegustu villunum í mati á áhættu er að halda að atburðir muni spilast út á sama hátt og áður. Rýming Grindavíkur hefur í meginatriðum gengið vel. Að vísu hafa ekki allir viljað rýma, en veður hefur aldrei hamlað rýmingu. Hvaða áhrif hefur það þá ef það þarf að rýma í snjóbyl á sama tíma og hraun flæðir inn í bæinn? Hvernig gengur að rýma ef flóttaleiðir teppast vegna slyss eða jarðhræringa? Litlar líkur? Mögulega. Hefur það gerst áður? Nei. En er þá áhætta ekki til staðar?

Veðurstofa Íslands orðar þetta svona sjálf: Óvarlegt er að gera ráð fyrir að næsti atburður hagi sér eins og sá síðasti. Hún hefur jafnframt bent á að langt goshlé sé ekki vísbending um að hrinunni sé lokið, og vinnur að endurskoðun sviðsmynda einmitt vegna þess að kvikusöfnunartímabilið á sér ekkert fordæmi í hrinunni.

Á Breiðamerkurjökli hafði fjöldi hópa farið sömu leið áður en ísveggur milli hellismunna hrundi í skipulagðri íshellaferð sumarið 2024. Þetta var fyrsta banaslysið í skipulagðri jöklaferð á Íslandi. Þægilegt væri að halda að takmörkuð áhætta hefði verið til staðar áður en sá atburður gerðist. Mögulega hafði fólk orðið samdauna hættunum; þetta hafði alltaf gengið vel. Þó hafði verið varað við hættu af íshellaferðum að sumarlagi árum fyrir slysið og það getur því flokkast sem svartur svanur af gerð b). Ofangreint dæmi er þó með einföldu áhættumynstri; afmarkaður hópur fólks undir leiðsögn og á svæði án flókinna innviða.

Þegar mikil óvissa er til staðar þarf að beita varúðarreglunni. Allir þurfa að átta sig á því að þegar óvissa í hættumati er mikil (tegund, staðsetning, umfang, tími hættu o.s.frv.), tegund hættu margvísleg (sprungur, jarðskjálftar, gosopnanir, hraunflæði, gasmengun) og viðbragð háð veðri, samskiptabúnaði og virkni innviða er ekki hægt að sjá fyrir samspil og samvirkni allra þátta sem hafa áhrif á áhættuna. Áhættan verður þá að sama skapi mikil.

Svartir svanir munu halda áfram að birtast. Spurningin er ekki hvort okkur tekst að sjá þá alla fyrir, heldur hvort við höfum tryggt næga árvekni til að takast á við þá óvissu sem er til staðar.

Höfundur er framkvæmdastjóri ÖRUGG verkfræðistofu.