Þrír for­stjórar sem margfalla á staðreyndaprófinu

Tveir Norðmenn og einn Íslendingur, forstjórar þriggja sjókvíaeldisfyrirtækja, fengu birta sameiginlega grein hér í Vísi í síðustu viku og kölluðu eftir lagaumgjörð um fiskeldi sem væri samfélaginu öllu til hagsbóta. Við hjá Íslenska náttúruverndarsjóðnum tökum undir þessa ósk forstjóranna.

Mikið vantar upp á í núgildandi lögum að svo sé. Meira áhyggjuefni er að ef lagareldisfrumvarpið sem atvinnuvegaráðherra lagði fram á nýafstöðnu þingi hefði verið samþykkt hefði þjóðin setið uppi með verstu lagaumgjörð um fiskeldi frá því að Alþingi hóf að setja þessum stóriðnaði lög.

Skaði ekki verðmæti annarra

Andstæðingar lagareldisfrumvarps atvinnuvegaráðherra voru öll náttúruverndarsamtök landsins ásamt hagsmunasamtökum bænda og annarra landeigenda þar sem um renna ár með villtum laxi.

Skilaboðin frá þessum fjölbreytta hópi rúmast samandregin um það bil svona:

Ný lög um sjókvíaeldi verða að tryggja að uppbygging einnar atvinnugreinar eyðileggi ekki aðra.

Forsendurnar fyrir þessari hóflegu ósk eru að lögin tryggi að sjókvíaeldisiðnaðurinn verði sjálfbær. Með öðrum orðum skaði ekki náttúru og lífríki Íslands með varanlegum hætti. Langur vegur er að það sé tryggt í núverandi lögum. Því miður eru ákvæði í lagareldisfrumvarpi atvinnuvegaráðherra sem stofna umhverfi og lífríki Íslands í enn meiri hættu.

Mun fleiri gerðu athugasemdir við frumvarp atvinnuvegaráðherra. Þar á meðal var stærsta og reyndasta heilbrigðisþjónustufyrirtæki fyrir lagareldi á Íslandi sem bókaði þessa umsögn:

„Það vekur undrun okkar að svo lítil áhersla sé sett á velferð og heilbrigði eldisstofns í drögum að frumvarpi um lög um fiskeldi.“

Það var því gæfuspor að frumvarpið var tekið af dagskrá í vor. Vonandi var það gert til að sníða af því augljósa annmarka og tryggja lög sem verða samfélaginu öllu til hagsbóta.

Staðreyndaprófið

Við hjá Íslenska náttúruverndarsjóðnum viljum trúa því að forstjórar sjókvíeldisfyrirtækjanna þriggja, sem skrifuðu áðurnefnda grein saman, séu einlægir í að vilja gera betur.

Fyrsta skrefið hjá þeim væri líklega að senda frá sér upplýsingar sem þola einfalda staðreyndaprófun. Grein þeirra frá síðustu viku margfellur á slíku prófi. Hér eru helstu dæmin:

Fullyrðing forstjóranna:

„Frá því að fiskeldi í sjó hófst á ný upp úr 2010 hefur greinin tekið miklum framförum.“

Staðreyndirnar:

• Vandi vegna laxalúsar í sjókvíeldi hefur farið vaxandi með alvarlegum afleiðingum fyrir velferð eldislaxana og villta fiska.
• Lúsaplágan hefur haft í för með sér stóraukna notkun eiturefna og lyfja sem er dælt í opinn sjó kvíanna.
• Dauði eldislaxa hefur aukist á hverju ári vegna viðvarandi lúsavanda, vegna mikillar fjölgunnar annarra sníkjudýra og vegna þess að alvarlegustu smitsjúkdómar í laxeldi, áður óþekktir á Íslandi, hafa náð mikilli útbreiðslu.
• MAST sektaði Kaldvík í fyrra fyrir brot á dýravelferðarlöggjöfinni og vísaði öðru mun umfangsmeira og alvarlegra dýravelferðarmáli til rannsóknar lögreglu.
• Iðnaðurinn losar sífellt meira magn af mengun beint í hafið: fiskaskít, fóðurleifum, skordýraeitri, lyfjum, þungmálmum og örplasti. Í fyrra nam mengunin frá sjókvíaeldinu í fjörðum landsins á við klóakrennsli frá 800 þúsund manns.
• Útbreidd erfðablöndun vegna eldislax sem hefur sloppið úr kvíunum er staðfest í villtum laxastofnum. Það átti þó ekki að geta gerst ef áhættumat Hafrannsóknustofnunar hefði staðist.

Fullyrðing forstjóranna:

„Á síðasta ári nam útflutningur á eldislaxi hátt í 50.000 tonn. Til að setja það magn í samhengi nægir það til að útbúa um 200 milljónir máltíða.“

Staðreyndirnar:

• 44.000 tonn af laxi voru framleidd í sjókvíum við landið, restin á landi.
• Til að framleiða eina máltíð af eldislaxi þarf prótein og næringarefni sem myndu duga í að lágmarki þrjá til fjórar máltíðir fyrir fólk. Margfalt meira próteinmagn þarf úr villtum fiski í fóður fyrir eldislax en verður til við framleiðsluna.
• Ítrekað hefur verið bent á að fyrirtæki sem framleiða fóður fyrir fiskeldi stunda rányrkju á fiskistofnum sem áður fóru meðal annars á matardiska fólks á vesturströnd Afríku.
• Í hverri framleiðslulotu í laxeldi er þannig tekið að minnsta kosti þrefalt eða fjórfalt meira af höfuðstól náttúrunnar en framleiðslan sjálf gefur af sér. Laxeldi er því bókstaflega fæðuminnkunarkerfi ef hagsmunir allra jarðabúa eru hafðir til hliðsjónar.

Fullyrðing forstjóranna:

„Skýr tengsl eru á milli uppbyggingar greinarinnar og fjölgunar íbúa á þessum svæðum.“

Staðreyndirnar:

• Í skýrslu Hagfræðistofnunar frá 2023 kemur fram að undanfarinn áratug þar sem sjókvíaeldi á laxi er mest við Ísland á sunnanverðum Vestfjörðum hefur börnum fækkað, fjölskyldum hefur fækkað og karlar eru orðnir hlutfallslega fleiri en konur svo töluverður munar. Í skýrslunni kemur líka fram að íslenskum ríkisborgurum hefur farið jafnt og þétt fækkandi á sama svæði.
• Það liggur í augum uppi að þar sem börnum fækkar, fjölskyldum fækkar en körlum sem búa einir fjölgar styrkist ekki búseta í brothættum sjávarbyggðum.

Fullyrðing forstjóranna:

„Í dag starfa hátt í tvö þúsund manns, beint og óbeint, í greininni.“

Staðreyndirnar:

• Í ársreikningum fyrirtækja forstjóranna þriggja koma fram réttar tölur um fjölda starfa. Þegar fjórða sjókvíeldisfyrirtækinu (Háafelli) hefur verið bætt við eru rétt ríflega 500 ársverk í sjókvíaeldi við Ísland. Til samanburðar voru ársverk hjá pizzakeðjunni Domino´s 233 í fyrra.

Fullyrðing forstjóranna:

„Greinin skiptir því verulegu máli fyrir íslenskt hagkerfi.“

Staðreyndirnar:

• Í áðurnefndri skýrslu Hagfræðistofnunar kemur fram að hlutdeild sjókvíaeldis á laxi í atvinnu á Íslandi var um 0,2 prósent. Þáttatekjur í greininni voru 0,3 prósent af tekjum í atvinnulífinu öllu árið 2022 (þáttatekjur eru summa rekstrarafgangs, afskrifta og launa og tengdra gjalda)

Fullyrðing forstjóranna:

„Stendur nú fyrir um 6% af vöruútflutningi Íslands.“

Staðreyndirnar:

• Útflutningsverðmæti sjókvíaeldislax var í fyrra um 42 milljarðar króna. Allir sem hafa komið að rekstri vita hins vegar að ekki dugar að skoða tekjurnar einar og að vöxtur án arðsemi er einskis virði. Þess vegna þarf að skoða: 1) Hver er arðsemi rekstursins? 2) Hvað kostar að skapa tekjurnar?
• Svarið við spurningu 1) er einfalt. Arðsemin er engin. Þvert á móti er látlaust gríðarlegt tap af sjókvíaeldi við Ísland. Við skoðun á uppgjöri Kaldvíkur fyrir fyrstu þrjá mánuði þessa árs sést að mun meira hefur streymt af gjaldeyri úr landi en hefur fengist fyrir útflutning félagsins. Á því tímabili olli Kaldvík því þjóðarbúinu beinum gjaldeyrishalla.
• Hrein gjaldeyrissköpun sjókvíaeldisfyrirtækjanna er í lág í öllum samanburði.
• Ástæðurnar felast í svari við spurningu 2): Aðföng sjókvíeldisfyrirtækjanna eru meira eða minna innflutt (fóður, búnaður, ráðgjöf móðurfélaga, starfsfólk) auk þess sem skuldir eru að stærstu leyti við erlendar lánastofnanir.
• Meint gjaldeyrissköpun sjókvíaeldisins er hverfandi í samanburði við stærstu útflutningsgreinar landsins, ferðaþjónustuna, þar sem gjaldeyrisframleiðslan er um 55 til 60 prósent af veltu, og útgerðina þar sem hún er á milli 70 til 75 prósent.

Fullyrðing forstjóranna:

„Afkoma greinarinnar hefur verið óviðunandi undanfarin ár. Ástæðurnar eru margar en þar vegur umgjörð greinarinnar þungt. Sértæk skattlagning leggst á atvinnugrein sem er enn ung, stendur í miklum fjárfestingum og hefur ekki enn byggt upp sterka eiginfjárstöðu á grundvelli arðbærs rekstrar.“

Staðreyndirnar:

• Samanlagt töpuðu sjókvíaeldisfyrirtækin um 15,3 milljörðum króna í fyrra, sem gerir um 42 milljón krónur hvern einasta dag ársins, og hrikalegur taprekstur hefur haldið áfram á þessu ári.
• Fiskeldisgjald er greitt meðal annars fyrir afnot af hafsvæðum í eigu þjóðarinnar. Gjaldið nemur 45,03 kr á hvert kíló slátraðs lax (miðað við slægðan fisk). Fyrirtækin fengu hafsvæðin afhent sér að kostnaðarlausu og er eftirspurnin mun meiri en framboðið. Alls greiddu fyrirtækin tæpa tvo milljarða í fiskeldisgjald í fyrra. Annað í rekstrinum en fiskeldisgjaldið skýrir því 87 prósent af gríðarlegu tapi fyrirtækjanna.
• Hvað þetta annað er blasir síðan við: Fyrirtækin fara þannig með eldisdýrin sín að þau eru veik af ýmsum sjúkdómum og/eða þakin laxalús stóran hluta ævinnar í sjókvíunum. Þetta ástand hefur í för með sér mikinn kostnað og hrikalegan dauða. Undanfarin ár hafa um og yfir 40 prósent eldislaxa drepist í sjókvíum við Ísland áður en hægt er að slátra þeim og senda á neytendamarkað.
• Í skýrslu Ríkisendurskoðanda um sjókvíaeldi sem kom út 2023 var bent á að gjaldtaka af fiskeldi stæði ekki undir þeim kostnaði sem ríkið bæri af starfseminni.
• Á sama og þessi iðnaður þykist ekki vera aflögufær hafa eignarhlutir í íslenskum sjókvíaeldisfyrirtækjum gengið kaupum og sölum fyrir tugi milljarða króna.
• Sjókvíaeldi á laxi hefur verið stundað hér á landi frá níunda áratug síðustu aldar. Þetta er því ekki „ung“ atvinnugrein. Arctic Fish (Arctic Se Farm) var stofnað 2007 og Arnarlax er með svipað langa sögu.

Fullyrðing forstjóranna:

„Skattlagning þarf að taka mið af því að greinin er enn á uppbyggingarstigi. Það felur ekki í sér að greinin vilji ekki greiða skatta.“

Staðreyndirnar:

Sjókvíaeldisfyrirtækin eru ekki ung. Þau hafa rekið starfsemi um langt árabil hér á landi.

Árið 2022 breyttu norsk stjórnvöld fyrirkomulagi skattheimtu á sjókvíaeldisfyrirtækin þar í landi. Fjórum árum síðar hafa aðeins skilað sér í ríkissjóð 12 prósent af áætluðum skatttekjum.

Skattasniðganga er hluti af viðskiptamódeli þessara norsku iðnrisa, sem eiga sjókvíaeldisfyrirtækin á Íslandi að langstærstum hluta.

Hvað getur Alþingi gert?

Skilaboð okkar hjá Íslenska náttúruverndarsjóðnum eru einföld. Við lagasetningu um sjókvíaeldi er óskandi að Alþingismenn og konur hafi þetta að leiðarljósi

Það þjónar ekki hagsmunum samfélagsins að byggja upp atvinnustarfsemi sem gerir út á undanþágur, skilur sáralítinn ávinning eftir í samfélaginu og lætur náttúruna, eldisdýrin og almenning (eigendur auðlindanna) bera alla áhættuna.

Höfundur er félagi í Íslenska náttúruverndarsjóðnum - The Icelandic Wildlife Fund.