Er sann­gjarnt að al­mennings­sam­göngur á lands­byggðinni séu skertar?

Frá 24. ágúst næstkomandi verða almenningssamgöngur skertar á landsbyggðinni. Ferðum fækkar á nokkrum leiðum og enn meiri niðurskurður hefur þegar verið boðaður á næsta ári. Ef þú, samlandi góður, býrð í Þorlákshöfn, uppsveitum Árnessýslu eða á Selfossi, Ísafirði, Hólmavík eða Kjalarnesi eða sækir þjónustu þangað, getur þessi breyting haft áhrif á þig.

Skerðing þvert á markmið

Þessi skerðing á þjónustu hefur ekki farið hátt. Þvert á móti kemur ítrekað fram í nýsamþykktri samgönguáætlun 2026–2040 að efla eigi almenningssamgöngur bæði sem lið í aukinni þjónustu við íbúa, til að ná lýðheilsumarkmiðum og sem hluta af orkuskiptum.

Raunveruleikinn sem birtist í fjármögnun er einfaldlega ekki í fullu samræmi við markmið samgönguáætlunar. Þrátt fyrir umtalsverða aukningu fjárheimilda til samgöngumála árin 2025 og 2026, sem var vissulega jákvætt, sýnir fjármálaáætlun 2027 til 2031 lækkun framlaga til samgöngumála á hverju einasta ári.

Það sem vekur enn meiri athygli er að framlög til almenningssamgangna á landsbyggðinni, svonefndra landsamgangna, voru skorin niður á þessu ári og samkvæmt gildandi samgönguáætlun skerðast þau áfram, úr rúmum 1,5 milljörðum króna í um 1,36 milljarða árið 2030.

Þá liggur fyrir, samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni, að almenningssamgöngur á landsbyggðinni eru vanfjármagnaðar um 660 milljónir króna á þessu ári sem birtist í niðurskurði í leiðarkerfi og að öllu óbreyttu eykst sá vandi enn meira á næsta ári þar sem minna fjármagn er til ráðstöfunar. Enginn veit hvernig frekari skerðing verður útfærð. Þetta þarf að ræða.

Niðurskurðurinn bitnar á landsbyggðinni

Athygli vekur að framlag til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu hækkar á tímabilinu í samgönguáætlun. Niðurskurðurinn lendir því nánast allur á landsbyggðinni, þrátt fyrir að Vegagerðin hafi ítrekað bent á að almenningssamgöngur á landsbyggðinni séu verulega undirfjármagnaðar. Hvernig eiga yfirlýst markmið að nást þegar enn minna fjármagn er til ráðstöfunar?

Afleiðingar niðurskurðarins hafa þegar haft áhrif. Ferðum Grímseyjarferjunnar hefur verið fækkað tímabundið, áætlunarakstur milli Ísafjarðar og Hólmavíkur var lagður af í sumar og þjónusta hefur verið skert á Suðurlandi. Allt þetta hefur þegar raungerst og þó hefur skerðingin sem nú er boðuð frá og með 24. ágúst ekki tekið gildi.

Almenningssamgöngur þurfa að þróast í takt við samfélög

Horfum nánar á Suðurland í samhengi við skerðingu fjármagns. Fá svæði hafa verið í jafn mikilli sókn í byggðaþróun. Íbúum hefur fjölgað langt umfram landsmeðaltal og Árborg hefur verið á meðal örast vaxandi sveitarfélaga landsins. Selfoss er miðja þjónustu á svæðinu og kannanir sýna að hlutfall þeirra sem sækja vinnu til höfuðborgarsvæðisins frá Hveragerði og Þorlákshöfn er yfir fimmtungur. Það er ljóst að almenningssamgöngur þurfa að vera hluti af þessum vexti og styðja við hann. Það er eina sjálfbæra leiðin.

Svæðið er jafnframt hjarta ferðaþjónustunnar, enda heimsækja um átta af hverjum tíu erlendum ferðamönnum Suðurland. Vilji menn auka umferðaröryggi með færri bílum á vegunum eru öflugar almenningssamgöngur augljós kostur. Þær geta jafnframt styrkt tekjugrunn kerfisins á háannatíma.

Almenningssamgöngur eiga að jafna leikinn

Síðast en ekki síst eru almenningssamgöngur lífæð skólafólks. Fyrir ungmenni getur ein niðurfelld ferð þýtt að nám heiman frá sé ekki lengur jafn raunhæfur kostur. Aðgengi að almenningssamgöngum á að jafna stöðu íbúa óháð aldri og efnahag, en skerðingar sem þessar grafa undan því markmiði.

Almenningssamgöngur á landsbyggðinni eru ekki lúxus. Þær eru leiðin í vinnuna, til læknisins eða í skólann. Vissulega tekur tíma að byggja upp notkun almenningssamgangna á sjálfbæran hátt um allt land, en það tekur skamma stund að glata henni ef fyrirsjáanleika skortir og breytingar á leiðakerfi eru tíðar.

Hin ósagða saga: Orkuskiptin

Niðurskurður í almenningssamgöngum á landsbyggðinni bitnar einnig á framsæknum fyrirtækjum sem hafa tekið áhættu með stjórnvöldum og fjárfest í vistvænum bílaflota. Gott dæmi er fyrirtækið kennt við Guðmundur Tyrfingsson (GTS) á Selfossi sem hefur byggt upp hleðsluinnviði og markvisst rafvætt hópbifreiðaflotann sérstaklega í samvinnu við þjónustuhlutverk sitt í almenningssamgöngum á metnaðarfulla vegu.

Frumkvöðlar af þessu tagi hafa leitt orkuskipti af því að stjórnvöld hvöttu þá í ferðalagið en sitja nú uppi með rýrari samninga í haust vegna niðurskurðar.

Höfum úthald í umbreytingar

Ef við viljum fleiri jákvæðar sögur af orkuskiptum og sókn þurfum við að hafa úthald til að fjárfesta í umbreytingunni og skapa traust atvinnulífsins á vegferðinni. Það kallar á að fjármálaáætlun, samgönguáætlun, Orkusjóður og Vegagerðin vinni í takt og að framkvæmdin sé samstillt til langs tíma.

Orkuskipti eru ekki aukaverkefni. Þau spara gjaldeyri, auka orkuöryggi á tímum sveiflna í olíuverði, draga úr losun og styrkja samkeppnishæfni Íslands á marga vegu.

Það er enn tækifæri til að bregðast við

Það er ósanngjarnt að íbúar landsbyggðarinnar þurfi að búa við verri stöðu þvert á yfirlýsingar um aukna áherslu á orkuskipti og almenningssamgöngur. Samgönguáætlun má ekki vera leikrit yfirlýsinga heldur verður að innihalda fjármögnuð markmið, skapa stöðugleika og sókn á vaxandi svæðum.

Fjárlagafrumvarp næsta árs verður lagt fram í september næstkomandi og þar fær ríkisstjórnin dýrmætt tækifæri til að gera breytingar. Það er mikilvægt að nýta það tækifæri vel.

Höfundur er þingmaður Framsóknarflokksins og nefndarmaður í umhverfis- og samgöngunefnd.