Þegar hlut­verkin deyja og sjálfið vaknar

Það er einkennilegt hvernig maður getur eytt stórum hluta ævinnar í að verða að einhverju sem maður valdi aldrei sjálfur. Maður lærir snemma að lesa í fólk, skynja hvað fær samþykki og hvað veldur vonbrigðum. Smám saman fer maður að móta sig eftir því. Ekki endilega af falsleika heldur af þörf fyrir öryggi, tengsl og viðurkenningu. Ég held að margir þekki þetta, að vakna einn daginn og átta sig á því að þeir hafi byggt sjálfa sig meira út frá væntingum annarra en eigin innri sannfæringu.

Ég gerði þetta lengi án þess að sjá það. Ég varð maðurinn sem mætti alltaf, tók ábyrgð og kvartaði aldrei. Fólk treysti á mig og ég lærði að sækja eigið virði í þá tilfinningu að vera nauðsynlegur öðrum. Hrósið varð eins konar staðfesting á því að ég skipti máli. Ef ég var sterkur, duglegur og áreiðanlegur þá hafði ég tilgang. Vandamálið er að sjálfsmynd sem byggir alfarið á hlutverkum verður fljótt brothætt, hún heldur aðeins meðan maður nær að halda öllum boltunum á lofti. Svo gerist lífið og rífur niður það sem maður hélt að væri traustast í tilverunni. Fyrir mig byrjaði það þegar ég missti vinnuna. Það var auðvitað bæði andlegt og fjárhagslegt áfall, en það sem sat dýpra var eitthvað allt annað. Ég áttaði mig á því að ég vissi ekki lengur hver ég var án starfsins, ábyrgðarinnar og ímyndarinnar sem fylgdi henni. Ég hafði eytt svo mörgum árum í að halda öllu gangandi að ég hafði aldrei raunverulega stoppað og spurt mig hver maðurinn undir þessu öllu væri.

Það sem á eftir kom var ekki bara sorg heldur einhvers konar innri upplausn. Skömm, ringulreið og þreyta sem náði lengra og dýpra en venjuleg örmögnun. Þetta var ekki þreyta sem lagaðist með svefni eða fríi heldur þreyta sem verður til þegar maður hefur verið í stöðugri vaktstöðu árum saman. Þegar maður hefur eytt lífinu í að aðlagast öðrum, lesa í stemningar og halda friðinn án þess að eiga raunverulegt samband við sjálfan sig.

Ég hafði alltaf talið styrk felast í því að halda öllu inni. Að sýna ekki veikleika, missa ekki stjórn og verða aldrei byrði á öðrum. En eitthvað innra með mér gaf sig að lokum. Ég man ekki nákvæmlega hvenær það gerðist, bara þessa undarlegu tilfinningu að horfa í spegil og þekkja ekki lengur manninn sem starði til baka. Ég var orðinn svo vanur því að sinna heimi allra annarra að minn eigin innri heimur var orðinn mér framandi.

Starfið mitt sem kennari hefur líklega kennt mér meira um sjálfan mig en nokkuð annað. Börn hafa nefnilega sérstakan hæfileika til að sjá í gegnum það sem fullorðið fólk lærir að fela. Þau hlífa manni við engu. Þau finna hvort maður er raunverulega til staðar eða bara að gegna hlutverki. Maður getur ekki byggt tengsl við börn eingöngu á stöðu, grímum eða yfirborðslegri stjórnun. Þau kalla fram eitthvað óþægilega heiðarlegt í manni sjálfum. Og kannski var það einmitt þar sem ég byrjaði smám saman að sjá hversu langt ég hafði fjarlægst sjálfan mig.

Þetta er það sem gerist þegar maður vaknar til meðvitundar um eigið líf á miðjum aldri. Ekki vegna þess að maður hafi misst allt heldur vegna þess að maður sér skyndilega hversu mikið af sjálfum sér maður hefur lagt til hliðar til að geta gegnt hlutverkunum sínum. Og það er sársaukafull upplifun. Að horfast í augu við þá tilfinningu að maður sé aðeins verðugur ef maður er að standa sig, afkasta eða bera aðra áfram.

Við lifum líka í samfélagi sem kann vel að tala um árangur en miklu verr um innri vanlíðan. Við eigum tungumál yfir dugnað, aga og metnað en lítinn orðaforða yfir skömm, ótta eða andlega örmögnun. Þess vegna fyllum við oft tómið með hraða, vinnu, skjám og stöðugu áreiti. Kyrrðin verður hættuleg vegna þess að í henni neyðumst við til að mæta okkur sjálfum.

En það var einmitt í kyrrðinni sem eitthvað fór að breytast hjá mér.

Ekki vegna þess að ég fann nýtt hlutverk heldur vegna þess að ég fór smám saman að sleppa þeim gömlu. Ég þurfti að horfa heiðarlega á meðvirknina mína og þessa djúpu þörf fyrir samþykki annarra. Ég byrjaði að setja mörk, segja sannleikann og hætta að taka ábyrgð á tilfinningum allra í kringum mig. Það var óþægilegt í fyrstu, næstum eins og að læra nýtt tungumál. En smám saman fór eitthvað innra með mér að róast.

Í dag hugsa ég öðruvísi um sjálfsmynd. Hún er ekki lengur eitthvað sem ég fæ staðfest í gegnum starfstitla eða álit annarra. Hún byggist frekar á gildum sem ég vil lifa eftir, eins og heiðarleika, samkennd og nærveru. Ég er enn eiginmaður, faðir, afi og kennari. Ég finn enn frið í því að ganga um golfvöll í kyrrðinni og vera úti í náttúrunni. En þessi hlutverk eru ekki lengur grímur sem fela óöryggi mitt. Þau eru einfaldlega hluti af lífinu sem ég lifi af meiri heilindum en áður.

Ég held að lífið snúist ekki um að finna einhverja fullkomna útgáfu af sjálfum sér. Það snýst um að hætta smám saman að yfirgefa sig. Að hætta að fela sig inni í þeim hlutverkum sem maður hélt að væru nauðsynleg til að eiga skilið kærleika eða virðingu.

Gamla röddin er enn stundum til staðar. Röddin sem hvíslar að virði mitt ráðist af því hvað ég afkasta eða hversu mikið ég get borið fyrir aðra. Munurinn er bara sá að hún stjórnar mér ekki lengur.

Við eyðum svo miklu af lífinu í að reyna að verða einhver. En friðurinn kemur fyrst þegar maður þorir einfaldlega að vera. Ekki fullkominn, ekki ósæranlegur heldur bara mannlegur.

Og í fyrsta sinn á ævinni finnst mér ég raunverulega vakna til lífsins.

Höfundur er kennari.