Að eldast utan kerfisins: Þegar bú­seta ræður þjónustu

„Jón kemur heim af spítala með þau skilaboð að heimahjúkrun muni taka við honum. Það á að vera samfella og örugg lending og hans sveitarfélag á að taka við eftir dvölina á sjúkrahúsi í Reykjavík. Daginn eftir kemur hjúkrunarfræðingur til hans, sinnir sárum hans og fer svo. Eftir situr Jón einn í fjarlægð frá næstu þjónustu. Hann er ennþá slappur. Hann getur ekki eldað, getur varla farið í sturtu og gleymir að taka lyfin sín. Hann reynir að ná utan um kerfið. Hann hringir í leit að aðstoð á heilsugæsluna. Þetta fellur ekki undir heimahjúkrun fær hann að heyra, þú þarft að leita til félagsþjónustunnar. Hann leitar þangað og þar fær hann svörin að þetta sé ekki á þeirra borði. Dagarnir líða. Enginn tekur ábyrgð. Jón bíður, einn heima, og ástandið versnar.

Þetta er dæmi um raunverulega stöðu sem mörg lenda í og er oft kallað gráa svæðið, þar sem ábyrgð liggur ekki skýrt hjá einum aðila. Afleiðingin getur verið sú að einstaklingur fái ekki þá þjónustu sem hann þarf á að halda eða að hún tefjist vegna þess að mál eru send á milli stofnana. Þetta getur haft sérstaklega mikil áhrif á eldra fólk, sem oft hefur takmarkaða getu til að sækja rétt sinn innan flókins kerfis.

Lykilmarkmið stjórnvalda að eldra fólk geti búið heima

Óskýr samhæfing á milli heilbrigðis- og félagsþjónustu hefur bein áhrif á lífsgæði eldra fólks, sérstaklega þeirra sem búa á landsbyggðinni. Þetta getur leitt til versnandi heilsu, aukinnar einangrunar og minna sjálfstæðis. Eldra fólk á landsbyggðinni stendur einnig frammi fyrir áskorunum sem gera þessa stöðu enn erfiðari: færri þjónustuaðilar, langar vegalengdir og takmarkað framboð sérfræðiþjónustu. Í stað þess að fá samfellda þjónustu í heimabyggð þarf fólk oft að leita langt að eða flytja til að tryggja öryggi sitt og velferð.

Lýðfræðileg þróun eykur enn frekar á þetta misræmi. Með fjölgun eldra fólks, sérstaklega utan höfuðborgarsvæðisins, eykst þrýstingur á þjónustukerfið á sama tíma og mannafli og fjármagn eru takmörkuð.

Eitt af lykilmarkmiðum í stefnumótun stjórnvalda er að eldra fólk geti búið sem lengst heima hjá sér. Hins vegar verður það markmið erfitt í framkvæmd ef stuðningskerfið er veikt. Skortur á samhæfingu milli þjónustukerfa getur leitt til þess að einstaklingur fái ekki næga heimaþjónustu, sem eykur líkur á því að einstaklingur þurfi fyrr á stofnanaþjónustu að halda. Þetta er ekki bara persónulegt áfall fyrir viðkomandi heldur einnig kostnaðarsamt fyrir samfélagið í heild.

Til að mæta þessum áskorunum er ljóst að ráðast þarf í markvissar aðgerðir. Í fyrsta lagi þarf skýra verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga svo ljóst sé hver beri ábyrgð á hvaða þjónustuþáttum. Í öðru lagi þarf að efla samþættingu þjónustu með því að auka samstarf milli heilbrigðis- og félagsþjónustu. Í þriðja lagi er mikilvægt að styrkja nærþjónustu á landsbyggðinni. Með því að efla heimaþjónustu, nýta tæknilausnir og tryggja aðgengi að fagfólki með því má draga úr þörf fyrir flutning á milli svæða og bæta lífsgæði eldra fólks.

Iðjuþjálfar lykilaðilar í að brúa bil

Markmið iðjuþjálfa er að efla færni, iðju og þátttöku einstaklinga, hópa og samfélaga. Í aðstæðum eins og hjá Jóni gæti iðjuþjálfi metið þörf hans fyrir stuðning við athafnir daglegs lífs, svo sem að elda, sinna persónulegu hreinlæti og taka lyf og komið að skipulagningu varðandi viðeigandi úrræði í samstarfi við bæði heilbrigðis- og félagsþjónustu.

Iðjuþjálfar geta spilað lykilhlutverk þegar kemur að því að brúa bilið milli heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu og tryggja samfellu í þjónustu við eldra fólk. Í stað þess að þjónustan skiptist á milli kerfa án skýrrar ábyrgðar geta iðjuþjálfar unnið heildrænt með einstaklingum og metið hvernig þeir takast á við daglegt líf í eigin umhverfi.

Með slíkri heildrænni nálgun geta iðjuþjálfar ekki aðeins stutt einstaklinga í að ná bata og viðhalda sjálfstæði, heldur einnig komið í veg fyrir að einstaklingar falli á milli kerfa. Þannig gegna þeir mikilvægu hlutverki í að styrkja þjónustu við eldra fólk og bæta lífsgæði, sérstaklega þeirra sem búa á landsbyggðinni þar sem aðgengi að þjónustu er takmarkað.

Þrátt fyrir skýra stefnumótun og lagaramma eru enn til staðar verulegir veikleikar í framkvæmd, sérstaklega hvað varðar samhæfingu og ábyrgð. Ef markmið um jafnræði og virðingu eiga að nást þarf að brúa bilið milli á stefnu og veruleika.

Á endanum snýst málið ekki aðeins um skipulag kerfa, heldur um rétt eldra fólks til að lifa með reisn, öryggi og stuðningi – óháð því hvar það býr.

Höfundar eru iðjuþjálfunarnemar

Heimildir

Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið og Heilbrigðisráðuneytið. (2023). Gott að eldast: Aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk 2023-2027. https://www.stjornarradid.is/library/02-Rit--skyrslur-og-skrar/Gottadeldast_Adgerdaaetlun.pdf

Guðrún Pálmadóttir, Kristjana Fenger, Þóra Leósdóttir og Snæfríður Egilson. (2024). Saga fags og fræða II: Iðjuþjálfun á Íslandi 1997-2024. Iðjuþjálfinn, 45(1), 45-53. https://www.ii.is/media/idjuthjalfinn/Idjuthalfinn_2024_loka_2.pdf

Hagstofa Íslands. (2026). Mannfjöldi eftir byggðakjörnum, kyni og aldri 1. janúar 1998-2026 [gagnasafn]. https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__Byggdakjarnar/MAN030101.px

Halldór S. Guðmundsson (2021). Virðing og reisn. Samþætt heilbrigðis- og félagsþjónusta fyrir eldra fólk.

Heilbrigðisráðuneytið. https://www.stjornarradid.is/gogn/rit-og-skyrslur/stakt-rit/2021/06/30/Virding-og-reisn.-Samthaett-heilbrigdis-og-felagsthjonusta-fyrir-eldra-folk/ Heilbrigðisráðuneytið. (2019). Heilbrigðisstefna: Stefna fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu til ársins 2030. https://www.stjornarradid.is/library/04-Raduneytin/Heilbrigdisraduneytid/ymsar-skrar/Heilbrigdisstefna_4.juli.pdf