Vana­lega óttist fólk að eitt­hvað hræði­legt sé að gerast

Sóley Dröfn Davíðsdóttir, yfirsálfræðingur við Kvíðameðferðarstöðina, fjallar um kvíðavanda sem nefnist ofsakvíði í grein á Vísi en hann gengur einnig undir nafninu felmtursröskun. 

Tilefni skrifanna er frásögn Arnar Elíasar Guðmundssonar, betur þekktur sem Mugison, sem ræddi reynslu sína af endurteknum köstum þar sem oföndun, andþyngsli og hræðsla gerðu vart við sig. Óttaðist Mugison að hann væri að deyja eða missa vitið á meðan köstin gengu yfir.

Sumir þrói með sér ótta við óttann

Sóley segir ofsakvíða einkennast af endurteknum, ofsafengnum köstum sem nái jafnan hámarki á innan við tíu mínútum. Þeim fylgi sterk líkamleg einkenni svo sem ör öndun, köfnunartilfinning, hraður eða þungur hjartsláttur, svimi, sviti, skjálfti, doði, sjóntruflanir og óraunveruleikatilfinning. Misjafnt sé hver einkennanna hrjái hvern og einn en vanalega óttist fólk að eitthvað hræðilegt sé að gerast, til að mynda að fólk sé að sturlast eða deyja, til dæmis af völdum hjartaáfalls.

„Skiljanlega bregður fólki í brún þegar þessi sterku, líkamlegu einkenni gjósa fyrirvaralaust upp. Nokkuð algengt er að fólk fái stök kvíðaköst um ævina, sér í lagi undir álagi. Þeir sem þróa með sér ótta við köstin sjálf, með öðrum orðum „ótta við óttann“, fara að verjast þeim á ýmsan hátt, og teljast vera með ofsakvíða.“

Meinlaus en óþægileg

Sóley tekur fram að kvíðaköst séu meinlaus þó að þau séu óþægileg og til marks um að neyðarviðbragð líkamans sé farið af stað. Sama viðbragð hafi stuðlað að afkomu mannsins í áranna rás við krefjandi aðstæður.

Þetta viðbragð láti fólk hrökkva eða stökkva þegar möguleg hætta steðjar að, þar á meðal þegar bíll nálgast það á miklum hraða.

„Því miður fer viðbragðið stundum af stað að ósekju eins og ofurnæmur reykskynjari. Til að gera okkur kleift að bregðast hratt og vel við aðsteðjandi hættu, herðir neyðarviðbragðið á hjartslætti, öndun og þar með súrefnisupptöku, svo unnt sé að dæla súrefnisríku blóði til stóru vöðva líkamans. Vöðvar eru jafnframt spenntir svo unnt sé að hlaupa hratt eða berjast af fítonskrafti. Af þeim sökum fylgir vöðvabólga oft kvíða,“ segir Sóley.

Á sama tíma sé meltingu skotið á frest og allri athyglinni beint að mögulegri ógn. Þessum líkamsbreytingum fylgi hliðarverkanir á borð við sjóntruflanir, óþægindi frá meltingarvegi, dofi og andþyngsli, þrátt fyrir að súrefnismettun sé sjaldan betri en í miðju kvíðakasti.

„Einkenni kvíðakasts eru líka ólík þeim sem gera vart við sig í sturlun og reyna ekki meira á hjartað en sem því nemur að ganga rösklega upp stiga.“

Fólk eigi að sækja í aðstæður þar sem það er líklegt til að fá kvíðaköst

Þegar fólk er haldið ofsakvíða og það upplifir kvíðakast er best að leyfa kastinu að renna sitt skeið án þess að gera neitt til að draga úr því, að sögn Sóleyjar. Ekki sé mælt með því að fólk reyni að breyta öndun sinni. Einkenni kastsins líkist þeim sem fólk finni fyrir eftir að hafa tekið vel á því á hlaupabretti og eins og þá eigi bara að leyfa óþægindunum að líða hjá.

„Ef við gerum eitthvað til að draga úr kvíðakastinu, sitjum við eftir með þá tilfinningu að eitthvað hræðilegt hefði gerst ef ekki hefði verið gripið til aðgerða. Þegar neyðarviðbragðið fer af stað er það í raun að spyrja hvort hætta sé á ferðinni. Ef við gerum eitthvað í málinu eru þau skilaboð send til heilans að hættan hafi verið raunveruleg og þá ræsist kvíðinn oftar í svipuðum aðstæðum.“

Því sé mikilvægt að láta eins og ekkert sé og halda sínu striki þegar kvíðaköst gera vart við sig. Þá mælir Sóley raunar með því að sækja helst í aðstæður þar sem kvíðaköst geti gert vart við sig. Þar geti hugræn atferlismeðferð við ofsakvíða undir handleiðslu sérfræðinga hjálpað fólki að ná árangri.