Er ESB „hnignunarbandalag“?

Í umræðu um kosti og galla þess fyrir Ísland að ganga í ESB er því gjarnan haldið fram að aðildarríki sambandsins séu að glíma við efnahagslega stöðnun eða jafnvel hnignun. Er þá vísað til þess að hagvöxtur innan sambandsins er lítill, atvinnuleysi hátt og samkeppnisstaða evrópskra fyrirtækja veik.

Hér verður ekki tekin afstaða til þess hvernig „hagsmunum Íslands er betur borgið“ svo vísað sé í þennan alkunna frasa enda snýst þessi grein ekki um það. Hins vegar telur höfundur mikilvægt að áhugamenn um málið, hvað sem þeim finnst um ESB, átti sig á því hvaða öfl eru að verki í efnahagsþróun Evrópu.

Það er vissulega sannleikskorn í sögunni um hnignun álfunnar. Um nokkurt skeið hefur ríkt ákveðin efnahagsleg stöðnun í mörgum Evrópulöndum. Kenningin fer hins vegar út af sporinu þegar kemur að því að greina orsök vandans, sem er ýmist sögð vera evran eða íþyngjandi regluverk sambandsins.

Sú greining stenst ekki skoðun, af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi hafa hagvöxtur og atvinnuleysi verið mjög misjöfn í mismunandi löndum sambandsins. Á Ítalíu hefur til að mynda enginn hagvöxtur mælst síðustu 20 árin. Í Þýskalandi hefur hins vegar mælst 2-3% hagvöxtur og í Póllandi 3-5% (sem er mun meira en á Íslandi). Sömu sögu er að segja um atvinnuleysi, sem mælist nú aðeins 3,1% í Póllandi en 0,8% á Spáni.

Ef ESB-samstarfið sem slíkt væri orsök efnahagslegrar stöðnunar mætti búast við svipaðri „stöðnun“ í öllum aðildarríkjum sambandsins, sem er ekki raunin. En ef stöðnunin er raunveruleg, að minnsta kosti í sumum löndum, hver eru þá orsök hennar?

Myndritið hér fyrir neðan gefur mikilvæga vísbendingu: hagvöxtur virðist hafa byrjað að hægja á sér á svipuðum tíma í öllum helstu löndum ESB á fyrri hluta áttunda áratugarins. Á tímabilinu 1945-1973 mældist meðalhagvöxtur á mann í löndum sambandsins um 4%, en aðeins 2-2,5% næstu 25 árin á eftir, eða fram til ársins 2000. Á fyrstu 25 árum nýrrar aldar hefur hann síðan verið að hanga í kringum 1%.

Einhvers konar vendipunktur virðist hafa orðið í kringum 1975. Aðrar mælingar staðfesta þennan vendipunkt enn frekar: um svipað leyti birtast tvær helstu plágur í efnahagskerfi margra Evrópuríkja, sem enn sér ekki fyrir endann á: hækkandi atvinnuleysi og sívaxandi skuldir ríkisins. En voru gerðar einhverjar grundvallarbreytingar á starfsemi sambandsins á þessum tíma sem gætu hugsanlega skýrt þennan vendipunkt? Svarið er nei. Evrópusambandið var stofnað fljótlega eftir síðari heimsstyrjöld og bjó þá við kröftugan hagvöxt. Engin afgerandi stefnubreyting varð á áttunda áratugnum sem getur útskýrt skyndilega hnignun hagvaxtarins.

Gerðist eitthvað annað sem gæti útskýrt þessa þróun? Já, sannarlega. Árið 1973 varð svokölluð olíukreppa þegar olíuframleiðsla í heiminum dróst skyndilega saman. Eftir um 70 ár af nánast samfelldum vexti í olíuframleiðslu varð skyndilegur skellur eftir að olíuvinnsla Bandaríkjanna fór að hnigna og olíuríkjum í Miðausturlöndum tókst að semja sín á milli um að hemja eigin framleiðslu til að halda uppi hærra olíuverði.

Framleiðslan dróst fyrst saman um 5% árið 1973 og síðan um 15% árið 1979. Þessum olíukreppum fylgdi mikil verðbólga, háir vextir og efnahagssamdráttur. Þær marka því sögulegan vendipunkt fyrir efnahagskerfi heimsins.

Myndritið hér fyrir neðan sýnir þetta glöggt: á árunum 1950 til 1973 jókst olíuframleiðsla um 6-8% árlega (ritið sýnir meðalvöxt síðustu 10 ára), langt umfram fólksfjölgun sem var um 2% á ári. Þessi vöxtur hrynur hins vegar skyndilega niður um og eftir 1973. Hann tekur aðeins við sér á tíunda áratugnum en fer að hnigna aftur hægt or rólega eftir 2008 og kemst sjaldan yfir 1% eftir það, sem rétt dugar til að halda í við fólksfjölgun.

En hvort er eggið og hvort er hænan, gæti glöggur lesandi spurt. Getur ekki verið að minni vöxtur heimshagkerfisins sé orsökin, og minni olíuframleiðsla afleiðingin, frekar en öfugt? Tvær mikilvægar vísbendingar benda til þess að framboð af orku, og sér í lagi olíu, sé takmarkandi þáttur fyrir vöxt hagkerfisins.

Í fyrsta lagi er erfitt að útskýra hnignandi hagvöxt öðruvísi. Hvernig má vera að Evrópulönd sem virtust hafa fundið töfrauppskrift að hagvexti hafi skyndilega „týnt“ henni og öll byrjað að taka rangar efnahagsákvarðanir á nákvæmlega sama tíma? Þetta virðist enn ólíklegra þegar haft er í huga að í þessum löndum hafið verið mjög ólíkar ríkisstjórnir við völd, sumar vinstrisinnaðar, aðrar hægrisinnaðar, og allt þar á milli.

Við þetta bætist að hnignandi hagvöxtur einskorðast ekki við Vestur-Evrópu. Hann er líka vel sýnilegur í öðrum iðnríkjum svo sem Bandaríkjunum og Japan. Á árunum eftir síðari heimsstyrjöld mældist hagvöxtur í Bandaríkjunum 4-5%, en á síðustu árum hefur hann verið í kringum 1-2%. Á sama tíma hafa skuldir ríkisins náð sögulegu hámarki. Svipuð þróun og svipuð tímasetning í svo mörgum löndum bendir til þess að orsökin sé hnattræn og kerfisbundin frekar en afleiðing af „rangri“ efnahagsstjórnun í einstaka ríkjum.

Þar að auki eru margar vísbendingar um að olíuiðnaðurinn sé að rekast á sífellt fleiri hindranir þegar kemur að því að viðhalda, hvað þá auka, olíuframleiðslu. Síðan 2013 hefur fjárfesting í olíuleit dregist saman og nýir olíufundir verða sífellt rýrari. Jafnframt verða bæði olíuleit og -vinnsla sífellt kostnaðarsamari, áhættusamari og tæknilega flóknari.

En hvers vegna fjalla svo fáir fræðimenn og stjórnmálamenn um þessi tengsl hagvaxtar og olíuframleiðslu? Algeng ranghugmynd um olíuiðnaðinn er sú að olíuverð á hverjum tíma endurspegli stöðu olíubirgða í heiminum. Sú ranghugmynd byggir á gamalli hagfræðikenningu. Samkvæmt henni eiga auðlindir sem eru sjaldgæfar og eftirsóttar alltaf að vera dýrar, og minnkandi framboð af þeim ætti sjálfkrafa að leiða til hærra verðs. Margir hagfræðingar láta því nægja að fylgjast með hráolíuverði. Svo lengi sem verðið helst frekar lágt, draga þeir þá ályktun að nóg sé til af olíu, og að orsök efnahagsstöðnunar sé þess vegna að finna annars staðar.

En þessi hagfræðikenning er villandi: olíuverð getur ekki hækkað endalaust, sama hver eftirspurnin er. Veski neytenda er ekki ótakmörkuð auðlind frekar en olían. Þegar olíuverð hækkar umfram ákveðinn sársaukaþröskuld neyðast neytendur og fyrirtæki til að kaupa minna af henni, og þá lækkar verðið aftur, jafnvel þótt framboð sé minna en áður. Orkusérfræðingar tala um að hátt olíuverð „drepi eftirspurn“, oftast í formi verðbólgu, skuldakreppu og almennrar efnahagskreppu. Þegar betur er að gáð kemur í ljós að fylgni milli framboðs af olíu og olíuverðs er engin. Til skamms tíma leiðir olíuskortur til verðhækkana, en til langs tíma getur olíuverð ýmist hækkað eða lækkað óháð framboði.

Ef hagvöxtur er háður vexti í olíuframleiðslu gefur auga leið að hann getur ekki haldið áfram nema olíuframleiðsla aukist um leið. Í einhverjum tilfellum er hægt að skipta út olíu fyrir aðra orkugjafa og græða nokkur prósentustig og nokkur ár af hagvexti í viðbót. Fyrr eða síðar rekumst við þó á sama vegg aftur, enda eru jarðefnaeldsneyti allt umlykjandi í nútímahagkerfi: eldsneyti á ýmsa framleiðslustarfsemi, hráefni í plast- og efnaframleiðslu, framleiðsla á áburði fyrir landbúnað, hráefni í fataiðnaði, málmframleiðsla og svo framvegis.

Þar að auki eru alþjóðaviðskipti ofurseld vöruflutningum sem ganga að mestu leyti fyrir olíu. Olíuknúin flutningaskip og vörubílar eru blóðkornin í blóðrás hagkerfisins og orkuskiptin sem okkur er lofað í sífellu eru háð ýmsum takmörkunum þegar kemur að löngum aðfangakeðjum.

Ísland og aðrar Evrópuþjóðir sem reiða sig á innfluttu jarðefnaeldsneyti eiga ekki lengur efni á því að stinga hausnum í sandinn. Hið svokallaða „hnignandi“ efnahagsveldi Evrópu er kanarífuglinn í kolanámunni: fyrr eða síðar munu önnur ríki heims fara sömu leið og þá má vera að gamla máltækið sanni gildi sitt: „hinir fyrstu verða síðastir“.

Á Íslandi eru nú þegar merki um þessa hnignun: hagvöxtur síðustu ára hefur mælst um 2-2,5% að meðaltali en hagvöxtur á mann hefur verið sáralítill. Í nýlegu minnisblaði fjármálaráðherra segir: „Af hagtölum að dæma virðist [sem] drifkraftar tímabundins hagvaxtar [séu] í rénun og við blasir hagkerfi sem hefur lítið sem ekkert vaxið, leiðrétt fyrir fólksfjölgun, í hartnær áratug,” auk þess sem atvinnuleysi er að aukast, þrátt fyrir loforð núverandi ríkisstjórnar um að „ræsa vélarnar“.

Leikreglurnar eru að breytast og ríki sem vilja fóta sig í nýjum heimi þurfa að losa sig við hagvaxtarmeinlokuna. Fyrir miðaldra manneskju að setja sig sem markmið að vera ung að eilífu er ávísun á vonbrigði og ógæfu. Sem betur fer er hægt að setja sig önnur lífsmarkmið sem eru mun raunhæfari og ekki síður eftirsóknarverð. Hvernig væri að stefna frekar að því að byggja upp stöðugra og heilbrigðara hagkerfi sem býr við meiri viðnámsþrótt gagnvart utanaðkomandi áföllum, fremur en að reyna aftur og aftur að „ræsa vélarnar“, með tilheyrandi samkeppni um takmarkaðar olíuauðlindir?

Fyrsta skrefið á þeirri vegferð er að umbreyta hagkerfinu þannig að það gangi síður fyrir jarðefnaeldsneyti, sér í lagi olíu. Slíkt markmið fer illa saman við viðleitni stjórnvalda til að ýta undir stjórnlausan vöxt allra atvinnugreina, óháð notkun þeirra á jarðefnaeldsneyti. Þær atvinnugreinar sem geta hjálpað til við að ná meginmarkmiðinu mega og þurfa hins vegar að vaxa, og þar munu jafnframt skapast störf.

Slíkt hagkerfi verður minna í sniðum, í krónum talið, enda verður aldrei hægt að fylla að öllu leyti í skarðið sem jarðefnaeldsneytið skilur eftir sig. En ávinningurinn gæti hins vegar verið verðmætari en nokkurt seðlabunt: aukið orkuöryggi, minni líkur á loftslagstengdum hamförum, meiri efnahagsstöðugleiki og aukin seigla gagnvart áföllum. Þetta er ef til vill eftirsóttari framtíðarsýn en endalaus hagvöxtur sem lætur endalaust bíða eftir sér, og slík framtíð er raunhæf ef vel er haldið á spilunum…

Greinarhöfundur er sjálfstætt starfandi blaðamaður og meðlimur í loftslagshópnum París 1,5, sem beitir sér fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann.