Hálfsannleikur afneitunarsinnans

Það hefur orðið æ algengara að sjá í umræðu um loftslagsmál að einstökum tölum, myndritum eða staðhæfingum sé stillt upp eins og þær afhjúpi einhvern falinn sannleika sem vísindasamfélagið vilji ekki ræða. Á samfélagsmiðlum og í pólitískri umræðu birtast reglulega fullyrðingar um að loftslagsbreytingar séu stórlega ýktar eða jafnvel rangar. Oft er vísað í eina mælingu, eitt tímabil eða eina rannsókn sem á að sýna að hlýnun jarðar sé annað hvort lítil eða hluti af náttúrulegum sveiflum. Þetta eru þó sjaldnast bein ósannindi. Miklu oftar er um að ræða hálfsannleik. Og hálfsannleikur getur verið áhrifameiri en bein lygi vegna þess að hann byggir á broti af raunveruleikanum en sleppir því samhengi sem skiptir mestu máli.

Loftslag jarðar er flókið kerfi þar sem andrúmsloft, höf, jöklar, land og lífríki tengjast í stöðugu samspili. Þegar hitajafnvægi jarðar breytist hefur það áhrif á allt þetta kerfi samtímis. Þess vegna er ekki hægt að taka eina breytu og láta hana tala fyrir alla þróunina. Þegar heildarmyndin er skoðuð blasir þó við skýr niðurstaða. Meðalhiti jarðar hefur hækkað hratt frá iðnbyltingu og hlýnunin hefur aukist sérstaklega á síðustu áratugum og er að aukast enn hraðar. Frá níunda áratugnum hefur meðalhiti jarðar hækkað um rúmlega 0,2 gráðu á áratug og síðasti áratugur hefur verið sá hlýjasti frá því mælingar hófust. Samkvæmt Alþjóðaveðurfræðistofnuninni (WMO) var árið 2024 heitasta árið í sögu mælinga. Á sama tíma hefur styrkur koltvísýrings í andrúmslofti náð hæstu gildum í milljónir ára og mældist yfir fjögur hundruð og tuttugu hlutar á milljón árið 2024. Þetta eru einfaldlega mælingar sem koma úr ólíkum gagnasöfnum um allan heim.

Samt birtast aftur og aftur fullyrðingar sem eiga að grafa undan þessari mynd. Ein þeirra er að loftslag jarðar hafi alltaf breyst. Það er auðvitað rétt. Saga jarðar sýnir ísaldir og hlýskeið sem hafa komið og farið löngu áður en menn fóru að brenna kolum, olíu og gasi í stórum stíl. Eitthvað sem þessi sömu vísindi, sem gagnrýnd eru af afneitunarsinnum, hafa sýnt fram á. En það sem skiptir máli í vísindalegri umræðu er ekki aðeins hvort breytingar eigi sér stað heldur hversu hratt þær gerast og hvað knýr þær áfram. Núverandi hlýnun er að gerast á áratugum fremur en árþúsundum og fellur tímasetning hennar saman við gríðarlega aukningu gróðurhúsalofttegunda vegna mannlegra athafna.

Önnur algeng staðhæfing er að veðuröfgum hafi ekki fjölgað. Stundum er vísað til þess að ákveðnar tegundir storma hafi ekki aukist í fjölda. Slíkar staðhæfingar geta verið réttar ef þær eru skoðaðar mjög afmarkað. En vísindin snúast ekki aðeins um fjölda atburða heldur einnig um styrk þeirra og líkurnar á að þeir gerist. Hlýrra andrúmsloft getur haldið meiri raka sem eykur líkur á mikilli úrkomu og flóðum. Hlýrri höf geyma meiri orku sem stormar geta nýtt sér. Þess vegna getur áhættan aukist jafnvel þótt fjöldi atburða breytist lítið.

Þá er stundum bent á að aukinn koltvísýringur sé jákvæður vegna þess að hann örvi vöxt plantna. Í því felst ákveðinn sannleikur. Gervihnattagögn sýna að stór hluti gróðursvæða jarðar hefur orðið grænni síðustu áratugi og aukinn styrkur koltvísýrings í andrúmslofti hefur stuðlað að aukinni ljóstillífun plantna. Rannsóknir benda til þess að um fjórðungur til helmingur gróðursvæða jarðar hafi sýnt aukna gróðurþekju á síðustu áratugum. En það segir ekki alla söguna. Á sama tíma aukast þurrkar víða, hitastreita plantna verður meiri og skógareldar hafa stækkað á sumum svæðum. Vistkerfi bregðast við mörgum þáttum í einu og aukinn koltvísýringur leysir ekki þau vandamál sem fylgja breytingum á hitastigi, úrkomu og vatnsbúskap.

Í umræðu um loftslagsmál er líka oft haldið fram að vísindamenn séu ekki sammála. Það er rétt að vísindasamfélagið er lifandi og gagnrýnið. Rannsóknir eru stöðugt endurskoðaðar og ný gögn bæta við skilning okkar á kerfinu. En þegar horft er á heildina ríkir víðtæk samstaða meðal loftslagsvísindamanna um megin niðurstöðuna að jörðin sé að hlýna og að mannleg losun gróðurhúsalofttegunda sé meginorsök þeirrar þróunar sem mælist frá miðri tuttugustu öld. Ágreiningur snýst fremur um nákvæman hraða breytinga, svæðisbundin áhrif og bestu leiðir til að bregðast við.

Umræðan verður enn flóknari vegna þess að loftslagsmál eru ekki aðeins vísindalegt viðfangsefni heldur líka pólitískt. Sumir stjórnmálamenn hafa gert efasemdir um loftslagsvísindi að hluta af pólitískri orðræðu sinni á meðan aðrir leggja áherslu á dramatískustu sviðsmyndirnar til að knýja fram breytingar. Í slíkum aðstæðum verður hætta á að vísindin sjálf verði einfaldlega tæki í pólitískum átökum. Á Íslandi hefur þessi þróun einnig birst þegar loftslagsmál eru notuð til að styrkja fyrir fram mótaðar pólitískar frásagnir fremur en til að ræða gögnin sjálf.

Stærsta áskorunin í dag er því ekki skortur á upplýsingum heldur öfugt. Í heimi samfélagsmiðla getur hver sem er sett fram myndrit eða tölur sem virðast sýna fram á hvað sem er. Ef aðeins er valið úr þeim gögnum sem styðja ákveðna skoðun er hægt að búa til frásögn sem lítur sannfærandi út en endurspeglar ekki raunveruleikann. Þegar allar mælingar eru hins vegar lagðar saman, lofthiti, hitastig hafsins, hop jökla, hækkun sjávarborðs og aukinn styrkur gróðurhúsalofttegunda, segja þær sömu sögu.

Loftslag jarðar er að breytast og áhrif mannlegra athafna á þá þróun eru skýr. Það þýðir ekki að öllum spurningum séu svarað eða að vísindin séu hafin yfir gagnrýni. Þvert á móti þurfa þau stöðugt að standast gagnrýna skoðun. En gagnrýnin þarf að byggjast á heildargögnum en ekki á brotum úr þeim. Ef umræðan byggist á hálfsannleik verður niðurstaðan ekki upplýst samfélagsumræða heldur einfaldlega keppni um það hver getur sagt meira sannfærandi sögu.

Í raun er ólíklegt að þessi stutta grein breyti miklu fyrir þá sem hafa þegar ákveðið að líta fram hjá gögnunum. Þeir sem hafa fest sig í þeirri sannfæringu að loftslagsvísindi séu blekking eða ýkjur munu varla skipta um skoðun vegna nokkurra málsgreina í skoðanadálki. Líklegra er að ég verði einfaldlega settur í sama flokk og aðrir sem tala fyrir loftslagsaðgerðum og stimplaður sem hræðsluáróðursmaður, lygari eða einhver sem sé að reyna að græða á loftslagssköttum. Það fylgir einfaldlega þessari umræðu. En á endanum snýst málið ekki um að vinna rifrildi á samfélagsmiðlum heldur um að halda umræðunni tengdri við það sem mælingar og rannsóknir sýna. Og fyrir okkur sem eigum börn snýst það líka um eitthvað enn einfaldara, að taka ákvarðanir um framtíðina á grundvelli raunveruleikans frekar en þægilegra sagna. Bankareikningurinn minn hefur allavega ekkert fitnað vegna skoðana minna á loftslagsbreytingum heldur þvert á móti.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur.