Á­ætlun um öryggi og fjár­festingu í inn­viðum

„Gleðilegan samgönguáætlunardag” voru skilaboð sem ég fékk frá sveitarstjórnafulltrúa á landsbyggðinni á mánudagsmorgun, daginn sem samgönguáætlun var lögð fram til fyrstu umræðu á Alþingi. Það lýsir vel þeirri eftirvæntingu sem ríkir víða um land fyrir þessu stefnumótandi plaggi til 15 ára ásamt framkvæmdaáætlun fyrir fyrstu 5 árin, sem nú er fullfjármögnuð ólíkt því sem hefur tíðkast í tíð fyrri ríkisstjórna, þegar mikil óvissa var með fjármögnun á framkvæmdahluta áætlunarinnar.

Aðgerðaáætlun síðustu samgönguáætlunar sem var samþykkt árið 2020 rann út árið 2024 með tilheyrandi óvissu fyrir fólk, fyrirtæki og sveitarfélög um allt land. Ekki tókst að klára samgönguáætlun þegar hún var lögð fram árið 2023.

Ríkisstjórnin hefur komist að samkomulagi um stofnun innviðafélags, nokkuð sem hefur verið rætt í fjölda ára en aldrei komið til framkvæmdar og verður frumvarp um innviðafélag lagt fram í febrúar. Með samkomulagi um stofnun innviðafélags er loksins hægt að fjármagna og hefja stórframkvæmdir á borð við Sundabraut og jarðgangagerð, sem fara af stað á næsta ári. Það á að byrja aftur að bora jarðgöng á Íslandi eftir að borarnir stoppuðu fyrir um hálfum áratug og borinn verður látinn ganga, því samhliða því að hefjast handa á einum göngum verða næstu göng, í fleirtölu, í undirbúningsferli. Árangur áfram og ekkert stopp, eins og einhver sagði um árið.

Ræsum vélarnar og byrjum að vinna á innviðaskuldinni

Samgönguáætlun er engin venjuleg áætlun. Þetta er áætlun um öryggi, um fjárfestingu í innviðum sem stuðla að eflingu atvinnulífs. Áætlun um úrbætur á vegum sem við verðum að hafa í lagi. Þetta er öryggismál. Fyrir ungmennin sem eru að byrja að keyra, fyrir atvinnulífið og ferðafólkið sem heimsækir Ísland. Þetta er áætlun um almenningssamgöngur, hafnarframkvæmdir og sjóvarnir. Þetta er áætlun um framtíðina.

Hin margumtalaða innviðaskuld er risavaxin í samgöngukerfinu okkar, líkt og í öðrum mikilvægum samfélagslegum innviðum. Það þýðir auðvitað að þörfin á úrbótum um allt land er mikil og ákall sveitarfélaga eftir framkvæmdum og viðhaldi í sínu nærumhverfi er víða hávært og skýrt. Það verður tekist á um forgangsröðun, eðlilega. Í samgönguáætlun er lögð gríðarleg áhersla á að vinna á innviðaskuldinni sem birtist í illa förnum og sum staðar jafnvel ónýtum vegum. Viðhald verður aukið úr 12 milljörðum í 17,5 á þessu ári og upp í 20 milljarða strax árið 2027 og árin þar á eftir.

Nýframkvæmdir eru vissulega margar og mikilvægar í áætluninni en forgangsröðun á fjármagni verður að sjálfsögðu að vera þannig að við byrjum á að laga þakið sem lekur áður en við förum að byggja við húsið. Þó að nýbyggingar séu skemmtilegri og áþreifanlegri en uppgert þak, þá er það engu að síður skynsamleg og rétt ráðstöfun á almannafé.

Með því að ráðstafa svona miklu fjármagni í viðhald vega þá byrjum við að vinna á innviðaskuldinni. Síðustu ár hefur Vegagerðin aðeins haft fjármagn til að endurbæta um 300 km af bundnu slitlagi og 30 km af burðarlagi vega á ári, en nú stefnir í að hægt verði að leggja yfir 400 km af bundnu slitlagi og styrkja burðarlag á um 70-80 km kafla á ári.

Þetta skiptir miklu máli og fólk mun finna fyrir þessu.

Fjárveiting á vetrarþjónustunni á fyrsta tímabili áætlunarinnar verður aukin um tæpa 14 milljarða frá tillögu að samgönguáætlun haustið 2023 og á 15 ára tímabili áætlunarinnar er ráðgert að forgangsraða framkvæmdum við 29 einbreiðar brýr og vinna að því að aðskilja akreinar á fjölförnustu vegum landsins. Þetta eru allt saman mikilvæg öryggismál.

Forgangsröðun á fjármagni

Hafnir eru mikilvægar í hverju samfélagi og víða hafa þær eflst mikið síðustu ár. Höfnin í mínum heimabæ, Þorlákshöfn, er þar á meðal. En hún er orðin ein af mikilvægustu inn- og útflutningshöfnum landsins og mikilvægt að hún fái svigrúm til að vaxa áfram og stuðla þannig að aukinni samkeppni í inn- og útflutningi. Sú stefna sem birtist í áætluninni um að minnka framlög úr hafnarbótasjóði til þeirra hafna sem eru orðnar sjálfbærar í rekstri eða að nálgast það hefur verið gagnrýnd. Sú áherslubreyting á að stuðla að því að fjármagni ríkisins, framkvæmdafé úr hafnarbótasjóði, verði beint til þeirra hafna sem eru ekki sjálfbærar í rekstri og þurfa á auknum stuðningi að halda til að eflast. Þetta ásamt öðrum þáttum samgönguáætlunar verður rýnt vel í vinnu umhverfis- og samgöngunefndar sem fram undan er.

Forgangsröðun jarðgangna er líka sá þáttur samgönguáætlunarinnar sem hefur verið gagnrýndur síðustu vikur, sér í lagi frá íbúum og sveitarstjórnarfólki í Múlaþingi. Ég skil þá gagnrýni. Mér finnst hún réttmæt því fyrri ríkisstjórnir hafa gefið væntingar um að Fjarðarheiðargöng verði næst á dagskrá. Þau eru löngu tilbúin til útboðs, en engu að síður fóru fyrri stjórnvöld ekki af stað með verkefnið.

Ríkisstjórnin hefur einsett sér að leysa hnútinn sem hefur komið í veg fyrir að ný jarðgöng séu boruð á Íslandi og mat þeirra er að Fjarðarheiðargöng séu ekki fjárhagslega forsvaranleg á þessum tímapunkti. Þessi ákvörðun var ekki tekin af léttúð heldur að vandlega athuguðu máli.

Fljótagöng verða sett í forgang. Þau eru mikilvæg framkvæmd út frá öryggissjónarmiðum. Það sama má segja um ástandið í Súðavíkurhlíð, en Súðarvíkurgöng eru í 2.-3. sæti forgangslistans ásamt Fjarðargöngum sem opna leið frá Seyðisfirði yfir á Neskaupstað, Eskifjörð og Reyðarfjörð sem þýðir glænýtt og stórt atvinnusvæði og hringtenging um Austurland stærstan hluta ársins.

Samgöngusáttmáli og almenningssamgöngur

Ríkið og sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu standa sameiginlega að samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins um metnaðarfulla uppbyggingu á samgönguinnviðum og almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu til ársins 2040. Samgöngusáttmálinn felur í sér sameiginlega framtíðarsýn og heildarhugsun fyrir skipulagssvæðið. Markmiðið er að auka öryggi, bæta samgöngur fyrir alla ferðamáta og minnka tafir, stórefla almenningssamgöngur og draga úr mengun af völdum svifryks og losun gróðurhúsalofttegunda til að standa við loftslagsmarkmið stjórnvalda og sveitarfélaga. Framtíð sem felur í sér styttri ferðatíma, minni tafir, aukið umferðaröryggi, áherslu á að draga úr kolefnisspori, stórbættar almenningssamgöngur, fjölgun hjóla- og göngustíga og uppbyggingu stofnvega. Þetta er kjarninn í uppfærðum samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins sem undirritaður var í ágúst 2024.

Að mínu mati er brýn þörf á að móta sams konar heildstæða sýn og stefnu um það hvernig almenningssamgöngur á landsbyggðinni munu þróast á komandi árum. Í skýrslunni Vinnu- og skólasóknarsvæði og almenningssamgöngur sem kom út árið 2021 voru svæði kortlögð. Þar kom m.a. fram að á öllu Hvítá-Hvítá svæðinu er vinnusókn til höfuðborgarsvæðisins um og yfir 10% af vinnumarkaði. Sé litið á þrengri hring um höfuðborgarsvæðið; Akranes, Hveragerði, Þorlákshöfn og Voga á Vatnsleysuströnd er hlutfallið hins vegar yfir 20% af vinnumarkaði.

Ég get aðeins ímyndað mér hvað það myndi sparast mikill peningur fyrir þessi heimili ef við værum með nothæfar almenningssamgöngur á umræddu svæði, ef fólk gæti jafnvel sleppt einum bíl á hvert heimili. Og ímyndið ykkur bara hvaða áhrif það hefði á umferðina á höfuðborgarsvæðinu. Við verðum að greina þetta svo ímyndunaraflið sé ekki það eina sem við byggjum á í umræðu um kosti þess að efla almenningssamgöngur á landsbyggðinni. Greina og búa svo til áætlun sem hægt verður að hrinda í framkvæmd því þetta skiptir líka gríðarlega miklu máli þegar kemur að loftslagsmálum.

Samvinna um samgönguáætlun

Eins og áður segir nær samgönguáætlunin til 15 ára og augljóst að ekki er hægt að byrja á öllum framkvæmdum á fyrsta tímabili áætlunarinnar. Það þarf að forgangsraða og eðlilega deilir fólk um forgangsröðunina þegar þörfin er eins mikil og raun ber vitni um land allt. Það er mjög eðlilegt og ég hvet alla sem hafa hagsmuna að gæta að nýta sér það lýðræðislega ferli sem þingleg meðferð málsins býður upp á.

Nú þegar fyrstu umræðu er lokið í þingsal gefst hverjum þeim sem langar að koma sínum sjónarmiðum á framfæri að senda umsögn til umhverfis- og samgöngunefndar þar sem nefndarmenn munu rýna áætlunina vel og vandlega, ég þar á meðal. Sú vinna verður krefjandi enda verkefnið stórt, en ég reikna líka með að hún verði skemmtileg, því samvinnan í nefndinni hefur verið til mikillar fyrirmyndar og bind ég vonir við að svo verði áfram.

Höfundur er þingmaður Samfylkingarinnar.