Rússar nýta sam­særis­kenningar til að rétt­læta inn­rásina í Úkraínu

Þetta er meginniðurstaða í nýjum þætti hlaðvarpsins Skuggavaldið, þar sem prófessorarnir Eiríkur Bergmann og Hulda Þórisdóttir rýna í uppruna og þróun samsærisorðræðu í Rússlandi og skýra hvernig frásagnir af þessum toga urðu að forspili innrásar. Einnig er greint hvernig langvarandi gagnkvæm tortryggni og andstaða Vesturlanda gegn Rússlandi varð að frjókorni óttans og auðveldaði dreifingu slíkra sagna.

Þríþætt frásögn

Greina má þrjá lykilþræði í frásögn Kremlar sem miða að því að grafa undan tilvist Úkraínu og réttlæta innrásina.

Afneitun tilvistar: Úkraína sé söguleg mistök, draugaríki sem aldrei hafi alið af sér sjálfstæða þjóðernisvitund. Þannig er lagður hugmyndafræðilegur grunnur að „leiðréttingu“ landamæra í nafni sögunnar.

Afnasistavæðing: Yfirstjórnin í Kænugarði er útmáluð sem „nasistar“ og samfélagið sagt á valdi „fasista“. Þótt slíkir öfgahópar hafi starfað í landinu gengur þessi orðræða þvert á staðreyndir um fjölbreytt stjórnmálalíf Úkraínu. En með frásögninni næst fram siðferðileg núllstilling, því berjist þú við „nasisma“ verður allt leyfilegt.

Vörn gegn árás: Majdan-byltingin 2014, sem steypti af stóli forseta vinveittum rússneskum stjórnvöldum, er sögð verk vestrænna leyniþjónusta. NATO noti Úkraínu sem skotpall gegn Rússlandi, og alþjóðlegt net, oft tengt George Soros, þrengi að. Úkraínumenn séu þannig strengjabrúður óvina en ekki sjálfstæðir gerendur.

Að samanlögðu verður til frásögn stöðugs umsáturs þar sem hver efasemd er túlkuð sem föðurlandssvik og hver gagnrýni staðfestir samsærið. „Stríðið hófst ekki með sprengjunum heldur með sögunum,“ eins og fræðimennirnir orða það í þættinum.

Frá KGB til TikTok

Tortryggni samtímans á sér djúpar rætur í hugmyndakerfi Sovétríkjanna þar sem samsærishyggja var sjálft súrefnið í stjórnkerfinu. Eftir hrun ríkisins fylgdi ringulreið tíunda áratugarins og í kjölfarið upplifðu Rússar djúpa niðurlægingu vegna þverrandi áhrifa á heimsvísu og efnahags sem náði sér ekki á strik í nýjum veruleika. Sú niðurlæging var frjósamur jarðvegur fyrir endurnýjaðar samsæriskenningar og stráði stjórn Vladímírs Pútíns markvisst í þann akur. Raunveruleiki Kremlar var sviðsettur í ríkismiðlum, menningu og á samfélagsmiðlum. Þar var heimurinn sýndur sem vígvöllur þar sem Rússland stæði eitt gegn siðspilltu og áleitnu vestrænu veldi.

Vörn gegn siðspilltum Vesturlöndum

Samhliða stríðsfrásögninni var byggð upp stórsaga um hnignun Vesturlanda. Evrópa var til dæmis kölluð „Gayrópa“, álfan þar sem hinsegin fólk hefði tekið yfir og hefðbundin gildi hrunið. Á Norðurlöndum áttu barnaverndaryfirvöld að ræna rússneskum börnum og færa þau samkynhneigðum pörum. Vernda þyrfti Rússa gegn slíkri siðferðislegri hnignun.

Heima fyrir var sama frásögn notuð til að herða taumhaldið. Gert var ólöglegt að kalla stríðið stríð og gagnrýni flokkuð sem aðgerð „fimmtu herdeildar“ – leynilegrar sveitar útlendra óvina. Þannig var réttlætt að loka sjálfstæðum fjölmiðlum og leysa mannréttindasamtök upp.

Af hverju virkar þetta?

Í þættinum sem nú er aðgengilegur í hlaðvarpsveitum greina Eiríkur og Hulda hvernig samsærisfrásögnin framkallar heim „okkar“ og „hinna“, góðra og illra, verndara og svikara. Slíkar sögur höfða til tilfinninga og skapa varnarstöðu þar sem innrás í Úkraínu verður skilin sem fyrirbyggjandi „hreinsun“ og „vörn“ – en ekki árás á nágrannaríki.