Ó­sam­mála Hæsta­rétti og telja brot Brynjars nauðgun

Barnaníðingurinn Brynjar Joensen Creed var í Landsrétti í fyrra dæmdur í sjö ára fangelsi fyrir nauðganir og önnur brot gegn ólögráða stúlkum. Hann hafði áður verið dæmdur í sex ára fangelsi í héraðsdómi Reykjaness, en ríkissaksóknari ákvað að áfrýja dómi héraðsdóms. 

Brynjar var sakfelldur í héraði og Landsrétti fyrir mörg kynferðisbrot gegn fimm stúlkum á aldrinum 13 og 14 ára, m.a. fyrir þrjár nauðganir. Hann var einnig sakfelldur fyrir mörg önnur kynferðisbrot gegn stúlkunum. Deilt er um það hvort einnig eigi að sakfella fyrir nauðgun í þeim tilfellum þar sem Brynjar lét stúlkur framkvæma kynferðislegar athafnir hvor við aðra, taka það upp og senda honum af því myndbönd.

Þannig reyndi á nauðgunarákvæði 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga með áður óþekktum hætti. Brynjar var því ákærður fyrir nauðgun með því að hafa í krafti yfirburðastöðu sinnar, vegna aldurs- og þroskamunar, auk loforða um gjafir, fengið stúlkurnar til að stunda kynferðislegar athafnir, taka upp á myndband og senda sér.

Héraðsdómur Reykjaness hafði ekki fallist á það að um nauðgun væri að ræða, en í Landsrétti var fallist á kröfur ákværuvaldsins um að brotin væru nauðgun. Dómurinn var þyngdur í sjö ár.

Hæstiréttur tók málið fyrir og var niðurstaðan sú að kynferðisbrot þar sem gerandi og þolandi eru fjarri hvor öðru og brotin fara fram í gegnum samfélagsmiðla eða samskiptaforrit, teljist ekki til nauðgunar. Hæstiréttur var ósammála Landsrétti að þessu leyfi. Dómurinn var þrátt fyrir þetta staðfestur, og Brynjar hlaut sjö ára fangelsisdóm, fyrir margvísleg kynferðisbrot gegn börnum.

„Hæstiréttur benti á að sú þróun sem orðið hefði með aukinni netnotkun barna og breyttu samskiptamynstri þeirra í milli og við aðra með notkun samfélagsmiðla og samskiptaforrita gerði þau berskjölduð gagnvart kynferðislegri háttsemi sem unnt væri að drýgja á þeim vettvangi,“ segir í dómi Hæstaréttar.

Þar er jafnframt tekið fram að þrátt fyrir „ótvíræða skyldu löggjafans að vernda börn gegn hvers konar misnotkun“ væri ekki með skýrum hætti ráðið að orðalag nauðgunarákvæða hegningarlaga næði til þeirrar háttsemi þar sem „fjarstaddur gerandi fengi annan mann, í tilviki brotaþola, barn, til þess að fróa sjálfu sér, eða eiga kynferðismök við aðra og fá síðar myndskeið sent af því.“

Brotin falli undir hugtakið „önnur kynferðismök“

Í grein Brynhildar og Ragnheiðar komast þær að þeirri niðurstöðu að brot Brynjars falli undir hugtakið önnur kynferðismök í skilningi 1. mrg. 194. gr. hegningarlaga og 1. mgr. 202. gr. sömu laga.

Brynjar var sakfelldur í héraði og Landsrétti fyrir mörg kynferðisbrot gegn fimm stúlkum á aldrinum 13 og 14 ára, m.a. fyrir þrjár nauðganir. Hann var einnig sakfelldur fyrir mörg önnur kynferðisbrot gegn stúlkunum.

„Auk þessara brota var ákært fyrir nauðgun og kynferðisbrot gegn börnum í þremur tilvikum þar sem ákærði var ekki staddur á sama stað og brotaþolar, en fékk þær til að viðhafa kynferðislegar athafnir gagnvart sjálfum sér eða hver annarri, taka athafnirnar upp á myndband og senda sér. Skiptar skoðanir voru um hvernig sakfella ætti fyrir þessi tilvik og fóru þessir þrír ákæruliðir fyrir Hæstarétt,“ segir í greininni. Talið hefði verið að dómurinn gæti haft verulega almenna þýðingu um meðferð sakamála.

Brynhildur og Ragnheiður telja ljóst að Hæstiréttur hefði átt að staðfesta dóm Landsréttar og sakfella Brynjar fyrir nauðgun, með tilliti til þess hvernig þær telja að túlka eigi hugtakið „önnur kynferðismök.“

„Önnur kynferðismök“ geti verið að láta þolanda fróa sjálfum sér eða tvo þolendur hafa kynmök

Sagt er að úrlausnarefnið í ákæruliðunum snúist um það hvernig túlka beri hugtakið önnur kynferðismök, en háttsemin teljist nauðgun falli hún undir hugtakið. Í íslenskum rétti séu önnur kynferðismök lögð að jöfnu við samræði.

Ríkissaksóknari hafi gert athugasemdir við frumvarp til laga um kynferðisofbeldi árið 2007, og bent á það að í upptalningu á því hvað séu „önnur kynferðismök“ sé ekki minnst á það þegar gerandi lætur þolanda fróa sjálfum sér eða þegar gerandi lætur t.d. tvo þolendur hafa kynmök saman. Höfundur frumvarpsins hafi svarað því á þann hátt að upptalning á dæmum um önnur kynferðisbrot í frumvarpinu sé eðli máls samkvæmt ekki tæmandi. Ekkert væri því til fyrirstöðu að ofangreind háttsemi geti fallið undir hugtakið.

Þá segir í greininni: „Í ákæruliðunum kemur fram að brotaþolar hafi sett fingur og kynlífstæki í leggöng og endaþarm. Enginn vafi er á því að slíkar athafnir sem beinast að kynfærum eru önnur kynferðismök, enda veita þær eða eru almennt til þess fallnar að veita geranda kynferðislega fullnægingu. Þessi tiltekna háttsemi er auk þess sérstaklega tilgreind í lögskýringargögnum, svo það getur varla verið skýrara. Um þetta eru líka til fjölmörg dómafordæmi, t.d. H 358/2005 (fingur og salernispappír í leggöng), H 229/2008 (fingur í kynfæri og endaþarm) og H 254/2017 (fingur í leggöng).“

Gerandi hafi notað aðra sem verkfæri til að fremja brotin

Þær segja því ljóst að háttsemin sem Brynjar viðhafði falli undir flokkinn önnur kynferðismök. „En hér var það ekki ákærði sjálfur sem gerði þetta, heldur fékk hann stúlkurnar til þess að gera þetta sjálfar. Breytir það niðurstöðunni?“

Á þetta álitaefni hafi reynt í dómum áður. Þá segir að í Hæstaréttardómi 502/2009 hafi maður neytt sambýliskonu sína til samræðis og annarra kynferðismaka með öðrum mönnum. Hann ljósmyndaði kynmökin eða tók þau upp á myndband. Sakfellt var fyrir nauðgun, Hæstiréttur féllst á að ákærði hefði gerst sekur um nauðgun, einnig í þeim tilvikum þar sem hann hafði ekki sjálfur kynmökin við brotaþola.

Líta megi svo á að ákærði hafi notað mennina sem verkfæri til þess að fremja brotin. Fleiri dæmi séu til í refsirétti um að gerandi fái grandlausa menn til að framkvæma þann verknað sem er refsiverður, og það jafnist á við að hann hafi framkvæmt hann sjálfur.