Mildari norðanátt hluti af miklum breytingum á Norður-Íshafi

Sláandi er hversu lítill hafís er í Norður-Íshafinu við lok vetrar þrátt fyrir að ísinn hafi haft nægan tíma til að myndast, að sögn Halldórs Björnssonar, loftslagsfræðings hjá Veðurstofu Íslands. Hámarksútbreiðsla íssins nú er sú næstminnsta sem mælst hefur en hop hafíssins er talið hafa áhrif á veðurfar sunnar á hnettinum. Það hefur meðal annars stuðlað að mildari norðanátt á veturna á Íslandi.

Snjó- og ísgagnamiðstöð Bandaríkjanna (NSIDC) birti tölur um hámarksútbreiðslu hafíssins á norðurskautinu í síðustu viku og taldi hámarkinu hafa verið náð um miðjan mars. Hún var þá um milljón ferkílómetrum minni en langtímameðaltöl. Það jafnast á við að hafísinn hafi skroppið saman um flatarmál Egyptalands.

Halldóri finnst sérstaklega eftirtektarvert að þrátt fyrir að svo lítið sé af hafís þá hafi hámarkið ekki átt sér stað óvenjusnemma eins og hægt hefði verið að búast við. Nái hafísinn hámarki sínu óvenjusnemma þá væri eðlilegt að það væri einnig óvenjulítið.

„Það er bara alls ekki það sem er að gerast núna. Það hefur oft gerst að þetta hafi snúist við fyrr. Það sem í raun og veru slær mann aðallega er þetta  hversu lítill ís er að myndast af því að hann hefur haft nógan tíma til þess að gera það,“ segir Halldór.

Hlýnun > bráðnun hafíss > meiri hlýnun 

Hnattræn hlýnun hefur verið enn meiri á norðurskautinu en annars staðar á jörðinni. Talað hefur verið um að hlýnunin hafi verið allt að tvöfalt meiri þar. Ástæðan er fyrst og fremst bráðnun hafíssins.

Sólarljós er þegar af skornum skammti á norðurskautinu en hvítur hafísinn endurvarpar hluta þess sem þó berst aftur út í geim og kælir norðurskautið enn frekar. Þegar hafísinn víkur hins vegar með hlýnandi loftslagi fyrir dökkum sjó drekkur hann í sig sólarorkuna sem vermir norðurskautið.

Þessi áhrif valda svonefndri jákvæðri svörun þar sem hafísinn skreppur enn meira saman og veldur enn meiri hlýnun.

Röskun á meginkerfi olli hitabylgju í febrúar

Bág staða hafíssins nú kemur ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti enda hafa óvenjumikil hlýindi verið á norðurskautinu í vetur og síðustu vetur á undan.

Í febrúar varð röskun á ríkjandi veðurkerfi á norðurskautinu þess valdandi að hlýtt loft streymdi þangað inn. Hitinn á sumum stöðum á norðurskautinu varð þá allt að 25°C hærri en vanalega og á norðurpólnum nálgaðist hitinn frostmark. Samtímis flæddi kalt loft suður á bóginn yfir Síberíu og hluta Evrópu og olli þar kuldakasti.

Kenningar hafa verið uppi um að hnattræn hlýnun af völdum manna  veiki svonefnt vestanvindabelti  á mörkum viðvarandi heimskautalægðar sem heldur köldu heimskautalofti alla jafna í skorðum yfir norðurskautinu að vetri til. Halldór segir að hop hafíssins gæti haft þar sitt að segja.

„Það eru ákveðnar vísbendingar um að það að hafísinn minnki hafi áhrif á hvernig lægðagangur breytist,“ segir Halldór.

Megnið af áhrifunum eru hins vegar óbein og segir Halldór því erfitt að greina nákvæmlega hvað veldur þeim.

„Það er samt nokkuð ljóst að þessar miklu breytingar sem eru að verða í Íshafinu eru að hafa áhrif á veðrið, allavegana þar, og líklega sunnar líka. Ef það verður þannig að þú færð óvenjuheita vetur þá verður náttúrulega óvenjulítill hafís þar,“ segir Halldór.

Getur leitt til skringilegs veðurs að sumri

Það er ekki aðeins á veturna sem hlýnun á norðurskautinu getur raskað veðri á suðlægari slóðum. Þannig segir Halldór að svo virðist sem að eftir því sem hlýrra er á norðurslóðum á sumrin, því líklegra sé að veðurhringrásir „festist“ með afleiðingum fyrir veður við yfirborð jarðar.

„Venjulega á okkar slóðum ganga veður frá vestri til austurs og í háloftunum eru bylgjur sem flytja þetta. Stundum stoppa þær og eru kannski kyrrar í allt að tvær til þrjár vikur. Þá getur myndast alls kyns skringilegt veður undir,“ segir Halldór.

Undir þessum kerfum geta þá orðið þurrkar eða óvanaleg úrhelli sem vara í nokkrar vikur. Slíkir þurrkar hafa meðal annars leitt af sér skógarelda í Síberíu.

„Það eru vísbendingar um að ef þú hitar Norður-Íshafið og norðurslóðir upp meira en önnur svæði þá gerist þetta frekar á okkar slóðum,“ segir Halldór.

Mjög kaldir dagar þekkjast varla lengur

Ísland fer ekki varhluta af þessum breytingum. Einar Sveinbjörnsson, veðurfræðingur, segir að hop hafíssins, ekki síst frá 9. áratug síðustu aldar hafi haft þau áhrif á norðanátt að vetri til er mildari en hún var áður. Nú sé lengra í jaðar hafíssins en þegar hann var við Grænland eða norður af Jan Mayen og þá sé minna af ísnum. Loftið blæs því lengur yfir opinn sjó sem hefur ekki sömu kælingaráhrifin og ísinn.

„Þetta hefur fyrst og fremst áhrif á að norðanáttin er mildari á veturna og mjög kaldir dagar þeir þekkjast varla miðað við það sem áður var. Þá erum við að tala um daga með 15 til 20 stiga frosti samfara norðanátt. Ef við fáum slíkt frost í dag er það vegna útgeislunar inni á miðju hálendinu en hins vegar frostlítið við ströndina,“ segir Einar.

Áhrif þess að þessir köldu dagar hverfi á veturna koma fram í meðalhita á Íslandi sem þokast þá upp. Einar segir að áhrifin séu mest á veturna en síður á vorin og á sumrin.

Þó hefur það áhrif á hita að hafís sé ekki lengur við landið að vori. Eins skilji hafísinn eftir sig kaldan sjó þegar hann hörfar sem hefur síðan áhrif á hitafar að sumri. Hop hafíssins hafi hlýnun í för með sér á Íslandi.

Einar telur það sérstakt rannsóknarefni að brjóta niður hækkun hitastigs á Íslandi eftir orsökum.

„Hvað kemur vegna hækkunar sjávarhita, hvað er það vegna breytinga á loftmassahita og hvað er vegna mögulegra breytinga á fari lægða og hæða í kringum landið og þar með tíðni vindátta,“ segir hann.