Stöðnun og dýr­tíð að baki stór­sigri AfD

Sögulegur sigur AfD í þingkosningunum í Saxlandi-Anhalt kom Baddýju Sonju Breidert ekki á óvart. Hún segir niðurstöðuna endurspegla óánægju með efnahagsþróunina og þá tilfinningu margra Þjóðverja að stjórnvöld hafi ekki brugðist við.

AfD hlaut 43,8 prósent atkvæða og meira en tvöfaldaði fylgi sitt frá síðustu kosningum. Flokkurinn fékk 39 af 83 þingsætum og náði því ekki hreinum meirihluta. Kristilegir demókratar, CDU, fengu 17,2 prósent atkvæða og kjörsóknin var 77,8 prósent.

„Þetta kemur ekkert á óvart miðað við það sem er búið að vera í skoðanakönnunum og gangi síðustu mánuði og árin,“ segir Baddý.

„Þetta er flokkur sem er að reyna að gera breytingar. Það virðist vera frekar stór hópur í Þýskalandi sem fylgir því.“

Baddý er stofnandi og forstjóri hugbúnaðarfyrirtækisins 1xINTERNET í Frankfurt, sem er með um hundrað starfsmenn. Hún hefur búið og starfað í Þýskalandi í rúm 20 ár.

„Fyrir mig sem Íslending er frábært að búa hérna og æðislegt að vera hérna. En hér hefur ríkt efnahagskrísa og fólk kallar eftir talsverðum breytingum.“

Ekki aðeins útlendingamálin

Útlendingamál og hörð afstaða AfD til innflytjenda hafa verið fyrirferðarmikil í umfjöllun um flokkinn. Deild þýsku stjórnarskrárverndarinnar í Saxlandi-Anhalt hefur frá árinu 2023 skilgreint fylkisdeild AfD sem staðfest hægriöfgasamtök. Stofnunin telur stefnu deildarinnar beinast gegn grundvallarreglum þýska lýðræðisins.

Baddý gerir ekki lítið úr þeirri hlið flokksins en telur að hún skýri ekki ein og sér hvers vegna AfD fékk atkvæði nærri annars hvers kjósanda. Hefðbundnu flokkarnir og fjölmiðlar beini sjónum gjarnan að umdeildustu stefnumálum AfD en minni athygli fái efnahagsástandið, innviðaskuldin og reynsla fólks af verðhækkunum og opinberri þjónustu.

Stóru valdaflokkarnir, einkum Kristilegir demókratar, CDU/CSU, og jafnaðarmenn í SPD, hafa leitt allar ríkisstjórnir Þýskalands undanfarna tvo áratugi. Frjálslyndir í FDP og Græningjar hafa einnig setið í ríkisstjórn á tímabilinu.

Baddý telur að margir líti á atkvæði sitt sem kröfu um breytingar eftir langa valdatíð sömu flokka. Þeir séu ekki endilega að lýsa yfir stuðningi við öll stefnumál AfD.

Könnun Infratest dimap fyrir þýska ríkisútvarpið ARD sýndi fyrir kosningarnar að viðhorf kjósenda mótuðust meðal annars af áhyggjum af efnahagsástandinu, hækkandi verði og vonbrigðum með sambandsstjórnina. Aðeins 13 prósent voru bjartsýn á stöðu mála í Þýskalandi en 82 prósent sögðust hafa áhyggjur.

Útgönguspár sýndu jafnframt að AfD var stærsti flokkurinn í öllum aldurshópum og fékk meira en helming atkvæða meðal kjósenda á aldrinum 35 til 59 ára.

„Þetta er unga fólkið og eldra fólkið og fólkið í miðjunni. Það er ekkert bara ákveðinn hópur,“ segir Baddý.

Hún segir fylgið sérstaklega sterkt í austurhluta Þýskalands, þar sem margar byggðir hafi lengi reitt sig á iðnað.

„Þarna er fólkið sem er vant því að vinna í þessum iðnaðarfyrirtækjum. Þetta fólk kallar mest eftir breytingum þegar verður þessi stöðnun.“

Langvarandi stöðnun og veikburða iðnaður

Þýska hagkerfið dróst saman tvö ár í röð, 2023 og 2024, og óx aðeins um 0,2 prósent árið 2025.

Væntingar fyrirtækja hafa glæðst. Viðskiptavísitala Ifo-stofnunarinnar hækkaði úr 86,7 stigum í júlí í 88,8 stig í ágúst og fyrirtækin urðu bjartsýnni á næstu mánuði. Nýjustu framleiðslutölur sýna engu að síður áframhaldandi erfiðleika í iðnaðinum.

Iðnaðarframleiðsla dróst saman um 1,1 prósent milli mánaða í júlí og framleiðsla í bílaiðnaði minnkaði um 9,2 prósent. Verðbólga mældist 2,9 prósent í ágúst, samanborið við 2,8 prósent í júlí. Verðlag hélt því áfram að hækka þótt verðbólgan væri mun minni en þegar hún náði hámarki.

„Vöruverð er hátt, vöruverð á bensíni er hátt, skattar eru háir og há verðbólga. Efnahagsástandið er ekki eins og fólkið í Þýskalandi vill að það sé. Það er það sem ég heyri,“ segir Baddý.

Hún segir þungt regluverk jafnframt hamla fyrirtækjum og nýsköpun. Hún þekki það af eigin raun úr tækniiðnaðinum.

„Regluverkið sem er búið að búa til hérna síðustu árin er búið að gera öllum miklu erfiðara fyrir. Við erum heldur ekki framar í tækniiðnaðinum og nýsköpunarfyrirtæki eru ekki að blómstra í Þýskalandi. Allt ber merki um að landið sé að staðna.“

Dýrar ákvarðanir í orkumálum

Efnahagsvandinn tengist einnig orkustefnu undanfarinna ríkisstjórna. Stjórn Angelu Merkel ákvað eftir kjarnorkuslysið í Fukushima árið 2011 að flýta lokun þýskra kjarnorkuvera. Síðustu þrjú verin voru tekin úr sambandi í apríl 2023.

Á sama tíma varð þýski iðnaðurinn mjög háður ódýru jarðgasi frá Rússlandi. Um 55 prósent af jarðgasi Þýskalands komu þaðan áður en Rússar réðust inn í Úkraínu. Þegar gasflæðið dróst saman varð þessi veikleiki skyndilega sýnilegur.

Endurnýjanleg orkuframleiðsla hefur aukist hratt en uppbygging raforkukerfis, geymslna og flutningslína hefur ekki alltaf haldið í við. Alþjóðaorkumálastofnunin segir þýsk heimili greiða eitt hæsta raforkuverð meðal aðildarríkja stofnunarinnar. Hátt orkuverð kemur einnig niður á orkufrekum iðnaði.

Innviðaskuldin birtist meðal annars í lestarkerfinu. Árið 2025 komu aðeins 60,1 prósent langferðalesta Deutsche Bahn á réttum tíma. Kerfið, sem áður var tákn þýskrar nákvæmni, glímir nú við áratuga uppsafnaða viðhaldsþörf.

„Það hefur verið lítið fjárfest hér, sé tekið tillit til þess hversu stórt landið er,“ segir Baddý.

Hún segir fólk spyrja hvers vegna aukin opinber útgjöld sjáist ekki betur í lestarkerfinu, vegunum, orkukerfinu og stafrænum innviðum.

„Ef við erum að eyða meira en við eigum, í hvað erum við þá að eyða ef við erum ekki að eyða í þessa hluti sem búið er að lofa?“

Hundrað þúsund störf þegar horfin úr bílaiðnaðinum

Þýski bílaiðnaðurinn, einn mikilvægasti atvinnuvegur landsins, er undir miklum þrýstingi.

Samkvæmt Samtökum þýska bílaiðnaðarins, VDA, hefur störfum hjá bílaframleiðendum og birgjum þeirra í Þýskalandi fækkað um hundrað þúsund frá árinu 2019. Samtökin spá því að störfum geti fækkað um 125 þúsund til viðbótar fram til ársins 2035.

Volkswagen-samstæðan hefur samþykkt að fækka störfum um samtals hundrað þúsund. Ekki hefur verið ákveðið hvar öll störfin falla en stjórnendur fyrirtækisins hafa sagt að stór hluti sparnaðarins þurfi að nást í Þýskalandi. Framtíð fjögurra þýskra verksmiðja samstæðunnar er enn óviss.

Porsche hyggst fækka um níu þúsund störf fyrir árið 2035. Porsche tilheyrir Volkswagen-samstæðunni og því er ekki hægt að leggja þá tölu sjálfkrafa ofan á hundrað þúsund störfin hjá samstæðunni. Fyrirhuguð fækkun Volkswagen í Þýskalandi getur jafnframt fallið inn í spá VDA.

„Stóru bílafyrirtækin eru búin að taka ákvarðanir sem eru ekki réttar,“ segir Baddý.

Þýsku framleiðendurnir byggðu árangur sinn lengi á bensín- og dísilbílum og mikilli sölu í Kína. Þeir voru hins vegar seinir að þróa samkeppnishæfa rafbíla og hugbúnað. Á sama tíma hafa kínversk fyrirtæki á borð við BYD náð stærri markaðshlutdeild og þýsku framleiðendurnir glíma við háan kostnað og umframframleiðslugetu í Evrópu.

Stjórnvöld hafa einnig verið gagnrýnd fyrir óstöðuga stefnu, íþyngjandi regluverk, hátt orkuverð og að hafa fellt niður styrki til rafbílakaupa með litlum fyrirvara.

Vandinn verður því ekki rakinn til einnar ákvörðunar. Hann er afleiðing af stefnu stjórnvalda og stjórnenda bílaiðnaðarins yfir langt tímabil, auk orkukreppunnar og harðnandi samkeppni frá Kína.

Baddý leggur áherslu á að Þýskaland sé enn öflugt iðnríki sem geti snúið þróuninni við.

„Þetta er sterkt land og með sterkan grunn. Það á að vera hægt að breyta þessu og koma aftur á sama stað.“

Kosningaúrslitin sýni hins vegar að stór hluti kjósenda telji breytingarnar ekki gerast nægilega hratt. Vilji stóru valdaflokkarnir endurheimta traust þurfi þeir að sýna árangur í þeim málum sem fólk finni fyrir í daglegu lífi.