Þú þarft ekki að vera ESB-sinni til að segja já

Það verður eflaust fólk sem gengur inn í kjörklefann 29. ágúst og hugsar: Ég veit ekki hvort Ísland á að ganga í Evrópusambandið.

Það er fullkomlega eðlileg afstaða.

Raunar er það einmitt ástæðan fyrir því að margir ættu að íhuga að segja já.

Við erum ekki að kjósa um inngöngu í Evrópusambandið. Spurningin á kjörseðlinum er einfaldari og afmarkaðri: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“

Með öðrum orðum: eigum við að setjast aftur að samningaborðinu, kanna hvaða samningi hægt er að ná og taka síðan afstöðu til niðurstöðunnar?

Þessi greinarmunur hefur stundum týnst í umræðunni. Sumir tala eins og já við viðræðum jafngildi já við aðild. Aðrir tala eins og viðræður séu aðeins hlutlaus upplýsingaleit án pólitískrar þýðingar. Hvorugt er alveg rétt.

Aðildarviðræður eru formlegt ferli með skýrt markmið: að kanna og undirbúa mögulega aðild. En þær eru ekki ákvörðun um inngöngu.

Þjóðaratkvæðagreiðslan er ráðgefandi, en ríkisstjórnin hefur boðað að niðurstöðunni verði fylgt. Segi meirihlutinn já verða aðildarviðræður því teknar upp að nýju. Náist aðildarsamningur hefur ríkisstjórnin boðað að hann verði borinn undir þjóðina. Samningurinn þyrfti jafnframt að hljóta fullgildingu og áður en Ísland gæti orðið aðildarríki þyrfti að breyta stjórnarskránni. Slík breyting þarf samþykki tveggja þinga með alþingiskosningum á milli.

Atkvæðið 29. ágúst ræður því hvort við látum reyna á samning. Það ræður ekki hvort Ísland verður aðili að Evrópusambandinu.

Annað atriði í kynningarefninu hefur fengið minni athygli. Á meðan viðræður standa yfir færist ekkert lagasetningarvald, framkvæmdarvald eða dómsvald til Evrópusambandsins. Slíkt valdaframsal verður ekki við það eitt að ræða við sambandið heldur kæmi fyrst til við aðild.

Það er líka hægt að hætta við. Í kynningarefninu kemur einnig fram að ríkisstjórn og Alþingi hafi á hverjum tíma forræði á viðræðunum og geti slitið þeim, hætt þeim eða frestað. Hlé var gert á viðræðunum árið 2013 og þær hafa ekki farið fram síðan.

Mótrökin eiga þó rétt á sér.

Gunnar Ármannsson orðaði mótrökin vel á Vísi 6. júlí: Aðildarviðræður eru ekki aðeins leið til að afla upplýsinga heldur undirbúningur að mögulegri aðild. Það er rétt sjónarmið að því leyti að viðræðurnar eru formlegt ferli með skýrt markmið. Kynningarvefur þjóðaratkvæðagreiðslunnar, sem er í umsjón landskjörstjórnar og unninn af Lagastofnun Háskóla Íslands, lýsir þeim með svipuðum hætti. Þar kemur fram að viðræðurnar snúist meðal annars um hvernig Ísland geti fullnægt þeim skuldbindingum sem fylgja aðild, undirbúið mögulega inngöngu og rætt sérlausnir, tímafresti og aðrar sérreglur.

En það breytir ekki hinu: stór hluti regluverksins er þegar þekktur vegna EES-samningsins og Schengen-samstarfsins. Það er því of einfalt að tala um viðræðurnar eins og við séum að opna óþekktan pakka til að sjá hvað leynist inni í honum. Að sama skapi er of langt gengið að láta eins og já við viðræðum jafngildi sjálfkrafa aðlögunarferli eða ákvörðun um inngöngu. Opinbert kynningarefni tekur skýrt fram að þjóðaratkvæðagreiðslan fjallar um aðildarviðræður, ekki inngöngu, og að ekkert lagasetningarvald, framkvæmdarvald eða dómsvald færist til Evrópusambandsins meðan á viðræðum stendur.

Veigamiklir hlutar ESB-regluverks falla nú þegar undir EES-samninginn, en hlutfallið fer eftir því hvaða reikningsaðferð er notuð. Þess vegna er betra að segja það þannig en að slá fram einni prósentutölu án skýringa. Viðræðurnar eru heldur ekki ókeypis. Þær kosta fé og kalla á mikla vinnu stjórnkerfisins. Tilgangurinn er að kanna mögulega aðild, ekki aðeins að afla upplýsinga. Það eru gild mótrök.

En þau breyta ekki því að íslensk stjórnvöld geta stöðvað viðræðurnar og þjóðin getur hafnað niðurstöðunni. Ef viðunandi samningar nást ekki, eða stuðningur við aðild er ekki fyrir hendi, er ekkert sem knýr Ísland til inngöngu.

Saga umsóknarinnar frá 2009 sýnir þó að formleg staða málsins getur verið flókin. Árið 2015 óskaði þáverandi ríkisstjórn eftir því að Ísland yrði ekki lengur talið umsóknarríki án þess að Alþingi hefði samþykkt formlega afturköllun umsóknarinnar. Evrópusambandið lítur því enn svo á að umsókn Íslands hafi aldrei verið dregin formlega til baka. Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, áréttaði það í heimsókn til Íslands í júlí í fyrra.

Hitt liggur jafnframt fyrir: hægt var að stöðva viðræðurnar. Hlé var gert á þeim árið 2013 og ekkert hefur gerst við samningaborðið síðan.

Ísland væri því að taka upp þráðinn að nýju frekar en að byrja alveg frá grunni. Það þýðir þó ekki að hægt sé einfaldlega að halda áfram þar sem frá var horfið.

Þegar hlé var gert höfðu 27 kaflar verið opnaðir og viðræðum lokið til bráðabirgða um 11 þeirra. Fjórtán ár eru langur tími í löggjöf og regluverki. Utanríkisráðuneytið hefur raunar gert ráð fyrir að fara þurfi yfir alla kaflana á ný, einnig þá sem áður var lokið.

Sjávarútvegurinn sker sig þar úr. Samningsafstaða Íslands lá aldrei fyrir í sjávarútvegskaflanum og viðræður um hann komust ekki af stað. Makríldeilan réð þar miklu.

Um eitt stærsta hagsmunamál Íslands var því aldrei samið.

Við höfum deilt um aðild að Evrópusambandinu í áratugi án þess að vita hvaða samningsniðurstaða næðist um sjávarútveg. Segjum við nei nú verður þeirri spurningu áfram ósvarað.

Sama á að nokkru leyti við um þau mál sem finnast við eldhúsborðið.

Nefna má að fyrir fólk á fertugsaldri, kannski með ung börn og húsnæðislán, er Evrópusambandið ekki fyrst og fremst spurning um stofnanir í Brussel. Það sem skiptir máli um hver mánaðamót er afborgunin af húsnæðisláninu, matarinnkaupin og hvað situr eftir þegar reikningarnir hafa verið greiddir.

Það þarf ekki að lofa neinum töfralausnum. Segjum við já 29. ágúst lækka vextirnir ekki 30. ágúst. Maturinn verður ekki ódýrari daginn eftir og krónan hverfur ekki. ESB-aðild ein og sér þýðir heldur ekki upptöku evru. Enginn veit enn hvort aðildarsamningur næðist, hvað í honum stæði eða hvort þjóðin myndi að lokum samþykkja hann.

En við gætum farið að fá svör.

Við gætum komist að því hvað hægt væri að semja um í sjávarútvegi og landbúnaði og hvaða samningur stæði Íslandi til boða. Með samning í höndunum væri líka hægt að leggja raunhæfara mat á hvað aðild gæti þýtt fyrir gjaldmiðilsmál, vexti, verðlag og kaupmátt íslenskra heimila.

Segjum við nei fáum við ekki þau svör í bráð. Málið kann að verða tekið upp aftur eftir fjögur ár, tíu ár eða síðar. Um það veit enginn. Á meðan höldum við áfram að ræða kosti og galla aðildar án þess að vita eitt það mikilvægasta: hvaða samning Ísland gæti í raun fengið.

Og þá skiptir tímasetningin máli.

Ísland hefur ekki færst um set frá 2013 en heimurinn í kringum okkur hefur breyst. Norður-Atlantshafið og norðurslóðirnar skipta meira máli í öryggismálum Evrópu en um langt skeið. Í mars á þessu ári tóku Ísland og Evrópusambandið upp með sér sérstakt öryggis- og varnarsamstarf sem nær meðal annars til norðurslóða, siglingaöryggis, netöryggis og viðbúnaðar.

Í Noregi er líka rætt um Evrópumálin í gjörbreyttu umhverfi. Espen Barth Eide utanríkisráðherra sagði á Stórþinginu í maí að Norðmenn byggju nú við hættulegri og ófyrirsjáanlegri heim en áður. Það þýðir ekki að Noregur sé á leið inn í Evrópusambandið. Það sýnir hins vegar að staða norrænu ríkjanna gagnvart Evrópu er til umræðu á nýjum forsendum.

Marta Kos, stækkunarstjóri Evrópusambandsins, sagði í Politico 7. ágúst að sambandið vildi finna „skapandi lausnir fyrir báðar hliðar“ vegna sérstöðu Íslands í sjávarútvegi og landbúnaði. Heiðrún Lind Marteinsdóttir hjá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi benti samdægurs réttilega á að skapandi lausnir væru ekki það sama og varanlegar undanþágur.

Það veit því enginn hvort breytt staða Íslands skilar okkur betri samningi. Það væri óvarlegt að fullyrða það.

En það er full ástæða til að komast að því.

Þau kjör sem kynnu að nást nú þurfa ekki að standa til boða síðar. Upplýsingar úreldast og tækifæri geta horfið.

Í ágústmælingu Gallup um þjóðaratkvæðagreiðsluna sögðust 51,5 prósent þeirra sem tóku afstöðu ætla að segja já og 48,5 prósent nei. Vikmörkin eru 2,5 prósentustig og munurinn því ekki marktækur. Þeir sem enn hafa ekki gert upp hug sinn geta ráðið úrslitum.

Fyrir þá kann spurningin að lokum að vera býsna einföld: Hverju höfum við að tapa á því að komast að því hvaða samningur næst?

Svarið er ekki engu.

Utanríkisráðuneytið áætlar kostnaðinn við viðræðurnar 1.895 milljónir króna og að þær taki eitt og hálft til tvö ár. Það er mikið fé og veruleg vinna. Það er raunverulegur kostnaður og hann á ekki að gera lítið úr.

Á móti fáum við tækifæri til að komast að því hvaða samning Ísland getur náð á tímum þegar staða landsins kann að vera sterkari en hún hefur verið um árabil. Ef niðurstaðan er okkur ekki að skapi getum við enn hafnað henni.

Til að segja já þarftu því ekki að vera ESB-sinni. Þú þarft ekki einu sinni að halda að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Þú þarft aðeins að telja skynsamlegra að fá svörin og draga úr óvissunni áður en stóra ákvörðunin er tekin.

Segjum við já 29. ágúst vitum við ekki svarið 30. ágúst. En þá hefst leiðin að því.

Segjum við nei vitum við heldur ekki svarið 30. ágúst. Munurinn er sá að þá vitum við ekki hvenær spurningin verður næst lögð á borðið.

Við getum alltaf sagt nei við samningi sem okkur líst ekki á.

Það er erfiðara að segja já við samningi sem við létum aldrei reyna á að gera.

Heimildir

Landskjörstjórn – þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst 2026. Spurningin á kjörseðlinum; ráðgefandi eðli atkvæðagreiðslunnar og yfirlýsing ríkisstjórnar um að niðurstöðunni verði fylgt; munurinn á aðildarviðræðum og aðild; möguleg seinni þjóðaratkvæðagreiðsla; fullgilding; stjórnarskrárbreyting; heimild ríkisstjórnar og Alþingis til að stöðva eða fresta viðræðum; ekkert framsal ríkisvalds meðan viðræður standa; eðli viðræðnanna; kostnaðarmat 1.895 milljónir króna og áætlaður tími 1½–2 ár.

Alþingi, þingskjal 1183 á 157. löggjafarþingi. Ferill umsóknarinnar; afstaða ESB til stöðu umsóknarinnar; reglugerð ESB 2021/1529; ummæli Ursulu von der Leyen 17. júlí 2025; staða samningskaflanna; 27 kaflar opnaðir og 11 lokið; fjórir kaflar, þar á meðal sjávarútvegur, óopnaðir vegna þess að samningsafstaða Íslands lá ekki fyrir; og fyrirhugað endurmat allra kafla vegna þess tíma sem liðinn er.

Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands – úttekt á aðildarviðræðunum 2014. Úttektin staðfestir að viðræður um sjávarútveg komust ekki af stað vegna makríldeilunnar og rekur ágreininginn um opnunarviðmið.

Gunnar Ármannsson, Vísir, 6. júlí 2026. „Aðildarviðræður eru ekki upplýsingaleit heldur undirbúningur að aðild.“ Mótrökin um að aðildarviðræður séu ekki eingöngu upplýsingaleit heldur undirbúningur að mögulegri aðild.

Norska ríkisstjórnin, NOU 2012:2, Utenfor og innenfor. Um umfang EES-samningsins og aðferðir við mat á því hversu stór hluti ESB-regluverks fellur undir EES.

Norska ríkisstjórnin, NOU 2024:7, Norge og EØS: Utvikling og erfaringer. Um þróun EES-samstarfsins, fjölgun gerða og breytt umfang EES-regluverks.

Ráð Evrópusambandsins, 18. mars 2026. Öryggis- og varnarsamstarf Íslands og ESB. Samstarfið nær meðal annars til norðurslóða, siglingaöryggis, geimöryggis, netöryggis, blendingaógna, viðbúnaðar og viðnámsþróttar.

Espen Barth Eide, utanríkisráðherra Noregs, 12. maí 2026. Ræða á Stórþinginu um ESB- og EES-mál þar sem hann lýsir breyttu evrópsku umhverfi sem hættulegra og ófyrirsjáanlegra en áður.

Vísir/Politico, 7. ágúst 2026. Marta Kos um að finna „skapandi lausnir“ vegna sérstöðu Íslands í sjávarútvegi og landbúnaði; Heiðrún Lind Marteinsdóttir um að slíkar lausnir jafngildi ekki varanlegum undanþágum.

Gallup, Þjóðarpúls, ágúst 2026. 51,5% já og 48,5% nei meðal þeirra sem tóku afstöðu; 2,5 prósentustiga vikmörk.

Höfundarkynning

Baldur Johnsen er Íslendingur búsettur í Noregi, þar sem hann starfar sjálfstætt að nýsköpun og sem ráðgjafi í stjórnenda- og framkvæmdahlutverkum á sviði sprotafyrirtækja, heilbrigðistækni, stafrænnar umbreytingar og gervigreindar. Hann er fyrrverandi sviðsstjóri upplýsingatækni Landspítala og hefur um árabil starfað við stjórnun, stefnumótun, þróun og innleiðingu tæknilausna í heilbrigðisþjónustu og alþjóðlegu rekstrarumhverfi.

Hann hefur langa starfsreynslu sem stjórnandi á alþjóðavísu hjá fjölþjóðlegum tæknifyrirtækjum, meðal annars í Bandaríkjunum, Evrópu, Mið-Austurlöndum og Eyjaálfu. Hann hefur meðal annars starfað fyrir Landspítala, HP, DXC Technology/CSC og DNV Imatis og unnið að ráðgjafarverkefnum fyrir alþjóðleg stórfyrirtæki, þar á meðal IBM. Baldur situr nú jafnframt í óháðum ráðgjafahópi í Bretlandi sem fjallar um innleiðingu stafrænnar tækni og tæknilausna í nýjum breskum sjúkrahúsum.

Baldur styður að Íslendingar segi já við því að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju, en telur að endanleg afstaða til aðildar verði ekki tekin af ábyrgð fyrr en raunverulegur aðildarsamningur liggur fyrir. Hann skrifar um Evrópumál út frá íslenskri reynslu, norrænu sjónarhorni og langri alþjóðlegri starfsreynslu, með áherslu á að opinber umræða eigi að byggjast á staðreyndum, samhengi og heiðarlegri greiningu fremur en slagorðum, hræðsluáróðri og hálfsannleik.