Fólk megi lesa í ræðuna um­töluðu eins og það vilji

Biskupinn yfir Íslandi, frú Guðrún Karls Helgudóttir, vígslubiskup, aðrir góðir gestir Skálholtshátíðar 2026. Hjartans þakkir fyrir að bjóða mér að vera með ykkur og flytja ræðu á þessari fallegu hátíð.

Þegar ég talaði hér síðast, fyrir fjórum árum, var yfirskrift Skálholtshátíðar „kliður af köllun friðar.“

Þá var allsherjar innrás Rússlands í Úkraínu rétt að byrja og mér voru hugleikin þau margvíslegu voðaverk gegn almennum borgurum sem innrásarherinn hafði þá orðið uppvís að. Síðan þá hefur fjöldi slíkra glæpa margfaldast í því stríði og hundruð þúsunda hafa týnt lífi í öðrum stríðum og vopnuðum átökum.

Öll stríðsátök eru hörmuleg og í þeim öllum felst vitnisburður um viðvarandi getuleysi mannkynsins til þess að koma í veg fyrir að gráðugum og valdasjúkum mönnum takist að egna friðsamt fólk til tortryggni, haturs og illvirkja.

En innrás Rússlands í Úkraínu var ólík nær öllum öðrum stríðsátökum sem verið hafa í heiminum undanfarin áttatíu ár, því þar gerði hernaðarlegt stórveldi innrás í nágrannaríki sitt með það markmið að brjóta það undir vilja sinn, og innlima það í sitt eigið ríki.

Öll stríð eru hryllileg, en landvinningastríð stórvelda eru þau mannskæðustu og leiðtogar helstu ríkja heims voru staðráðnir í að koma í veg fyrir þau.

Þá komu leiðtogar ríkja sér saman um að koma á fót kerfi sem átti að koma í veg fyrir að annað eins gæti nokkurn tímann gerst.

Hinn skelfilegi eyðileggingarmáttur kjarnavopna opinberaðist líka í stríðslok – og varð það til þess að allir heilvita menn gátu séð að allsherjarstríð þurftu upp frá því að vera óhugsandi.

Albert Einstein orðaði þennan ótta líklega best allra þegar hann sagði: „Ég veit ekki hvaða vopnum yrði beitt ef til þriðju heimsstyrjaldarinnar kæmi. En ég veit að í þeirri fjórðu verður barist með trékvíslum og grjóthnullungum.“

Við vissum að útþensluórar svokallaðra sterkra leiðtoga voru uppskrift af hörmungum.

Við vissum að þegar lygar fara að verða gjaldgengar í opinberri umræðu þá hætta staðreyndir að skipta máli og tilfinningaofsi verður allsráðandi.

Við vissum að ríki sem kúga sína eigin þegna munu fyrr eða síðar skapa þegnum annarra ríkja hættu.

Og af því við vissum allt þetta þá varð alþjóðleg samvinna hinn raunverulegi hornsteinn þess friðar, framfara og velsældar sem – þrátt fyrir undantekningar – einkenndi í raun heila mannsævi fyrir yfirgæfandi meirihluta mannkyns.

En nú virðist sem allt þetta sé álitið einskis nýtt. Bæði orð og aðgerðir forystumanna stórvelda benda til þess að lærdómarnir hafi gleymst og að sumum þyki þeir bara flækjast fyrir.

** ** **

Ég er hrædd um að við Íslendingar þurfum einnig að horfast í augu við þá staðreynd, að þær breytingar á valdaskipulagi heimsins sem gætu verið að eiga sér stað – þar sem vopnavald trompar réttlæti – er okkur ekki bara óhagstæður, heldur hættulegur.

Hið mikla lán okkar – að hafa öðlast sjálfstæði og fullveldi – hefur aldrei grundvallast á okkar eigin styrk, heldur á þeim sameiginlega skilningi að landamærum – og lögsögu – ríkja verði ekki hnikað með valdi og að ósætti þjóða skuli leysa á grundvelli sameiginlegra reglna.

Við Íslendingar greiddum ekki hátt gjald fyrir fullveldi okkar.

Tækifæri gafst.

Við gripum það.

Og heimurinn sigldi svo inn í skeið þar sem óhugsandi var að hrófla við stöðu okkar, þótt við séum fámenn og herlaus.

Á þessum tíma höfum við gert margt vel og getum verið afskaplega stolt af því.

Okkur tókst að vernda mikilvægustu auðlindina okkar á grundvelli alþjóðalaga og að taka skynsamlegar ákvarðanir um stýringu á grundvelli okkar eigin.

Við höfum að mestu leyti fylgt nágrannalöndum okkar í Evrópu þegar kemur að uppbyggingu velferðarkerfis og staðið vörð um samfélagslegt traust. Þetta samfélagslega traust er gull. Ómetanleg verðmæti sem við verðum að varðveita en leika okkur ekki að eldinum.

Við höfum opnað á viðskipti við umheiminn með þátttöku í alþjóðlegu samstarfi og notið skjóls af sameiginlegum vörnum lýðræðisríkja Evrópu og Norður Ameríku.

En nánast allt það sem tryggt hefur Íslandi frið, frelsi og efnahagslega farsæld byggist á því kerfi alþjóðlegrar samvinnu sem flestir telja að standi valtari fótum nú en nokkru sinni frá því lýðveldið Ísland var stofnað. Minni kynslóð var lofað að það sem nú hefur gerst í álfunni okkar myndi ekki gerasr aftur. En hér erum við.

Þessir tímar eru ekki einfaldir og þær spurningar sem Íslendingar standa frammi fyrir á næstu árum eru það ekki heldur.

Eflaust er ég ekki ein um að vera uggandi um að hér á Íslandi muni sundurlyndisfjandinn fá meira vægi í umræðunni en sú þróun heimsmála sem raunverulega getur reynst okkur skeinuhætt.

Sannleikurinn er sá að Ísland er enn í mikilli kjörstöðu í heiminum og enn eigum við um kosti að velja.

Hvort við þurfum að taka ákvarðanir strax veit ég ekki, og ekki þykist ég vita fyrir víst hvaða ákvarðanir eru réttastar.

Við þurfum að vera auðmjúk gagnvart óvissunni og gera okkur grein fyrir því að hið eina sem við getum gert er að vanda okkur í hverju skrefi þannig að sem bestar líkur séu á því að okkur takist að viðhalda góðri stöðu okkar, efla hana og tryggja bæði sjálfstæði okkar og áframhaldandi samstarf og viðskipti við aðrar þjóðir sem við viljum eiga samleið með.

Í slíku samstarfi felst gríðarlegur ábati fyrir land og þjóð, en einnig skyldur sem fullvalda þjóð ber með stolti og ýmsar málamiðlanir í samvinnu við önnur ríki í þágu sameiginlegra hagsmuna og markmiða.

Hvort sem okkur geðjast að Evrópuambandinu eða ekki, og hvort sem við teljum Ísland eigi erindi að ganga alla leið inn í það samstarf, þá verður ekki framhjá því litið að þar inni eru 27 frjálsar og fullvalda þjóðir sem bjóða upp á einna bestu lífskjör og mest frelsi sem þekkist á byggðu bóli.

Fyrir mörg þeirra er aðildin lykilþáttur í að verja fullveldi þeirra og mörg önnur ríki vilja komast þangað inn, og í tilviki Úkraínu þá er draumurinn um aðild sú hvatning sem mestu skiptir um varnarvilja gegn innrás Rússlands, ef frá er talin – og þetta tengist – sú hörmungartilhugsun að heyra undir Kremlarvaldið.

Við skulum því ekki þykjast vera of fín til þess að íhuga hvort slík aðild sé valkostur fyrir Ísland. Að sjálfsögðu hlýtur hún að vera það.

Það er svo allt annar handleggur hvort við teljum það vera besta kostinn sem völ er á. Því þurfa allir Íslendingar að fá næði til þess að velta fyrir sér og meta. Hvorug afstaðan er fáránleg og í hvorugri afstöðunni felast svik.

Mestu skiptir að vandað sé til allra verka þannig að sómi sé af fyrir Ísland – og að við sýnum bæði okkur sjálfum og samstarfsþjóðum okkar þá virðingu að tala af yfirvegun og sanngirni, bæði hvert við annað og við umheiminn.

** ** **

Kæri gestir Skálholtshátíðar.

Ég vona að mér fyrirgefist þessi umfjöllun um stöðu alþjóðamála, en svo háttar til að ég er nýlega hætt á þingi og tek við embætti sendiherra eftir hálfan mánuð. Tækifæri mitt til þess að tala alveg frjálst er að renna út – í bili að minnsta kosti.

Ég hef lýst því hvernig molnar undan þeim kerfum sem heimurinn kom sér saman um eftir aðra heimsstyrjöldina.

Eitt af því sem höfundar stefnumarkandi skjala þeirra stofnana, sem myndað hafa umgjörð heimsmálanna, gerðu sér grein fyrir var að markmiðið um að tryggja frið byggist ekki einvörðungu á leikreglum fyrir höfðingjana sem skipa æðstu embættin, eða valdastéttirnar sem höndla með mestu auðæfin.

Önnur línan í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna segir að tilgangur þeirra sé:

að staðfesta að nýju trú á grundvallarréttindi manna, virðingu þeirra og gildi, jafnrétti karla og kvenna og allra þjóða, hvort sem stórar eru eða smáar,

Þarna er að finna skýra áherslu á mennskuna sjálfa.

Virðingu og manngildi.

** ** **

Adam Smith, sá sem skrifaði áhrifamestu hagfræðibók sögunnar, skrifaði einnig mikið um siðferði og heimspeki. Hann sagði að fátt gæti reynst samfélögum dýrkeyptara en að líta upp til rangra fyrirmynda.

Þetta skrifaði hann undir lok átjándu aldar – fyrir tíma alþjóðlegra stórstjarna, svo ekki sé talað um sjónvarp og samfélagsmiðla.

Í dag er talað um mann sem ráðleggur ungum karlmönnum að brjóta í sér kjálkann í fegrunarsyni, sem áhrifavald.

Og hann er ekki einu sinni sá versti.

Í mínum huga er metnaðarfullur þjónn á veitingastað betri fyrirmynd en skussi eða innantómur kjaftaskúmur, jafnvel þótt honum takist láta ráða sig í fína vinnu eða verði ríkur. Og ekkert er virðingarvert við menn sem komast í valdamikil embætti á forsendum lyga eða blekkinga.

Þó eru þannig menn til og margir líta upp til þeirra.

** ** **

Mér var um daginn bent á áhugaverða setningu í gömlu Almanaki Háskóla Íslands – útgáfunni frá 1911. Þar stóð.

„Sá Guð er jafnan smár, sem mennirnir skapa sér sjálfir.“

Mig grunar að í henni leynist margvíslegur sannleikur – og sá sannleikur þarf ekki bara að setja í samhengi við skipulögð trúarbrögð eða tiltekna kirkju. Ég held að maður þurfi ekki einu sinni að trúa á Guð til þess að taka hana til sín.

Mér finnst setningin vara við því að gera sjálfan sig að miðdepli tilveru sinnar. Við erum stærri, betri og hamingjusamari manneskjur þegar við finnum tilgang í því að þjóna stærri hugmyndum en okkar eigin frama eða velgengni – og við erum stærri, betri og hamingjusamari manneskjur þegar við setjum þarfir annarra í forgang umfram okkar eigin. Sælla er að gefa, en þiggja.

En þetta er sannarlega ekki auðvelt. Við höfum öll náttúrulega tilhneigingu til þess að hugsa of mikið um okkur sjálf og gera okkur sjálf að miðdepli alls.

Sem sagt – manneskjan þarf tilgang til þess að hafa sjálfsvirðingu og til þess að lifa með reisn.

** ** **

En þá kem ég aftur að fyrirmyndunum og því vitsmunalega og andlega umhverfi sem gegnsýrir daglega tilveru.

Mín tilfinning er sú að sú stafræna veröld sem gleypir í vaxandi mæli upp bróðurpart vökustunda fólks- hvort sem það er í formi samfélagsmiðla, sjónvarpsefnis eða síbylju stuttmyndbanda – geri nánast alfarið út á verstu hvatir og verstu tilfinningar fólks.

Þetta umverfi upphefur neyslu í stað sköpunar.

Afslöppun í stað vinnu.

Æsing í stað kyrrðar.

Yfirborð í stað innihalds.

Reiði í stað skilnings.

Réttindi í stað skyldu.

Öfund í stað aðdáunar.

Forherðingu í stað iðrunar.

Fordæmingu í stað fyrirgefningar.

Ríkidæmi í stað góðmennsku.

Þessi menning hefur upp til skýjanna eiginleika í fari einstaklinga sem eru líklega nákvæmlega þeir sömu og Adam Smith hafði áhyggjur af.

Og þetta er ekki bara leiðigjarnt og sorglegt – afleiðingarnr eru raunverulegar.

** ** **

Sumir hugsuðir eru farnir að tala um að samfélagið snúist í meiri og meiri mæli um tilraunir þeirra fyrirtækja sem hafa stöðugan aðgang að athygli okkar til þess að skapa fíkn. Að miðlar séu hannaðir til þess að stuðla að því að fólk missi stjórn á notkun þeirra, og fái í ofanálag stöðugar auglýsingar um fíknivaldandi vörur, þjónustu og dægradvöl.

Og ef fangelsi er andstæðan við líkamlegt frelsi – þá er fíknin andstæðan við vitsmunalegt og andlegt frelsi.

Og nú þegar þessir miðlar hafa gervigreindina á sínum snærum er orðið ískyggilegt hversu langt er hægt að ganga í að spila inn á veikleika fólks, ótta, hræðslu, fordóma, græðgi og öfund.

Mannleg reisn er ekki ofarlega á forgangslista þeirra sem stjórna þessum fyrirtækjum.

** ** **

Kæru gestir.

Ég er ekki að segja neitt nýtt. Víða um heim er fólk að átta sig á því andlega og vitsmunalega rótleysi sem er ríkjandi.

Og fólk er leitandi.

En hvað er fólk að finna í staðinn fyrir tómleikann?

Trú og trúarbrögð eru valkostur. Mannrækt. Og vísbendingar eru um aukinn áhuga, einkum ungra manna, á að finna sér sálarfestu á þeim vettvangi.

En þar leynast líka hættur.

Rússneska rétttrúnaðarkirkjan nýtur vaxandi vinsælda – sama kirkja og er þátttakandi í stríðsglæpum Kremlarvaldsins gegn Úkraínu, ekki síst úkraínskum börnum – hún prédikar að karlmenn skuli drottna yfir heimilum sínum og útskúfar fólki sem fellur ekki að forskrift hennar.

Í Bandaríkjum gerðist háttsettur stjórnmálamaður nýlega kaþólskur og hóf umsvifalaust að útskýra kennisetningar kirkjunnar fyrir páfanum í Róm…

Slæmar fyrirmyndir geta jú klætt sig í ýmsa búninga.

** ** **

Og nú þegar margir virðast finna hjá sér þörf til þess að festa betur andlegar og vitsmunalegar rætur í tilveru sinni er líklegt að margir líti til þjóðkirkjunnar.

Það má kalla það tækifæri – en það orðalag er groddalegt í mínum huga. Tækifæri hljómar eins og eitthvað sem markaðsstjóri í fyrirtæki bendir forstjóranum á.

Réttara væri að tala um ábyrgð og skyldu sem allir þeir bera sem hafa tækifæri til þess að vera góðar fyrirmyndir; hvort sem það er á grundvelli trúarbragða, háleitra hugmynda, listsköpunar eða annarra góðra starfa í þágu samfélagsins. Mannrækt.

Samfélag sem velur sér góðar fyrirmyndir er líklegra til þess að þroskast betur og taka betri ákvarðanir en samfélag þar sem hver og einn skapar sér sinn eigin guð til þess að réttlæta eigingirni sína eða sjálfselsku.

Þar hefur kirkjan brýnt erindi.

** ** **

Ágætu gestir.

Ég þakka enn á ný þann heiður að fá að ávarpa ykkur og vona að boðun þeirra sammannlegu gilda sem best hafa gagnast mannkyninu hafi sigur gegn þeirri upplausn sem heimurinn gæti annars staðið frammi fyrir. Ég óska Þjóðkirkjunni velfarnaðar í starfi í þágu landsmanna allra.

Megum við áfram vera raunverulega frjáls, og halda áfram að njóta þeirrar einstöku gæfu að fá að búa í farsælu, öruggu og réttlátu samfélagi – í þessu himneska landi sem við eigum öll saman.

Takk fyrir mig.