Gullslegið klósett Bakkavararbræðra flottast

Enda blaðamaðurinn sem lagði íslenska ríkið gagnvart Mannréttindadómstól Evrópu. Ekki bara einu sinni. Og ekki bara tvisvar.

Heldur þrisvar.

Erla var kölluð pönkari um tíma sem unglingur. Þó var hún ekki meiri pönkari en það að hlusta mest á Guns and Roses og Metallica.

Erla átti samt klíkujakka úr Vinnufatabúðinni og hermannastígvél.

„Ég man eftir því að hafa skrapað tánni á nýjum hermannastígvélum við gangstéttina til að gera þau sjúskuð. Það var ekki töff að vera í stígvélum sem sjá mátti að væru ný,“ segir Erla en viðurkennir að ánægja foreldranna með athæfið hafi ekki verið mikil.

„Ef mér var sagt að gera eitthvað, þá gerði ég helst akkúrat öfugt,“ segir Erla en bætir við:

„En ég var alltaf fyrirmyndarnemandi og mér gekk vel í skóla.“

Sem útskýrir reyndar heilmargt í sögu Erlu sem hér fer á eftir.

„Þá máttu blaðamenn ekki fara inn í Ráðherrabústaðinn eins og nú er. Sem þýddi að við stóðum úti eða sátum inni í bíl og þurftum síðan að banka upp á í nágrenninu til að fá að pissa,“ segir Erla og einna helst að maður sjái fyrir sér „stake out“ eins og í bíómyndunum; þar sem lögreglan (eða blaðamenn) sitja fyrir ráðamönnum sem öðrum.

Kom til baka alveg eins

Erla á enn tvö ár í fimmtugt: Er fædd í september 1978.

„Sem barn átti ég alltaf vinkonur en mér finnst samt eins og ég hafi einhvern veginn vitað það snemma að ég væri líka að hluta til á skjön einhvern veginn,“ segir Erla hálfhugsi þegar æskan er rifjuð upp.

Fyrst í Reykjavík, síðan um tíma á Seyðisfirði þar sem móðir hennar, Sigrún Ólafsdóttir, rak hótel.

„Mamma vann mikið á sumarhótelum og ein af æskuminningunum sem standa upp úr hjá mér er því tími sem við áttum í Bjarnarfirði fyrir vestan þegar mamma starfaði þar á Hótel Laugaról,“ segir Erla og bætir við:

„Þetta hótelvafstur tók hún síðan alla leið þegar hún keypti Hótel Snæfell á Seyðisfirði og þar bjuggum við í um þrjú, fjögur ár.“

Erla á tvo sammæðra hálfbræður en var einkadóttir föður síns Hlyns Þórs Magnússonar, sem tók sitt eigið líf árið 2019.

„Mátti þrífa blóð eftir sjálfsvíg föður síns en meinað að fá skýrsluna“ sagði í fyrirsögn Vísis, þar sem Jakob Bjarnar blaðamaður tók Erlu tali og lesa má hér að neðan.

Þótt Erlu hafi alltaf gengið vel í skóla kom tími þar sem móður hennar leist lítið á blikuna; stúlkan var kjaftfor, óhlýðin og byrjuð að drekka.

„Við byrjuðum líka að reykja og það var eiginlega óalgengara en hitt,“ segir Erla.

Enda flestir unglingar farnir að drekka snemma á þessum tíma.

Erla tók 10. bekk á Eiðum á Austurlandi sem þýddi að hún bjó á heimavist.

„Þetta var falleg viðleitni móður minnar til þess að reyna að forða því sem fólk hélt að stefndi í. Að búa á heimavist var mikil upplifun og ekki hægt að segja annað en að á Eiðum hafi verið mjög gaman,“ segir Erla.

Og ekki laust við að blik sjáist í augum.

Bar þessi viðleitni til breytinga árangur?

„Nei, ég held að ég hafi bara verið nákvæmlega sama stelpan þegar ég kom til baka,“ segir Erla og brosir.

Að fullorðnast

Erla ólst upp hjá móður sinni en hitti föður sinn ekki oft í æsku. Enda starfaði hann um árabil sem blaðamaður og ritstjóri á Vestfjörðum.

„Pabbi bjó um tíma á Ísafirði og starfaði þá á Bæjarins besta og Vestfirska fréttablaðinu. Hann var líka kennari og náði vel til ungmenna sem fannst þau ekki mæta skilningi annars staðar. Ókunnugt fólk hefur haft samband við mig í gegnum árin og sagt að pabbi hafi bjargað skólagöngu þeirra með því að vera tilbúinn til að hlusta.“

Erlu fannst gott og gaman að heimsækja föður sinn vestur.

„Hann var samt rosalega veikur,“ segir hún um alkóhólismann; sjúkdóminn sem flestar fjölskyldur þekkja með einhverjum hætti á Íslandi.

Sjálf hætti Erla að drekka fyrir nokkrum árum síðan; áttaði sig á því jafnvel enn fyrr að áfengi ætti hún að láta vera.

„Pabbi fór í MR og vildi helst að ég myndi gera það líka. En þetta er á þeim tíma þar sem ég gerði helst akkúrat öfugt við það sem sagt var,“ segir Erla sem útskrifaðist úr MH.

Námsferill Erlu er reyndar mjög lýsandi fyrir karakterinn hennar. Því eftir stúdent vissi hún lítið hvað hún vildi verða þegar hún yrði stór.

Ákvað þó að velja sálfræði við Háskóla Íslands; hið mannlega hefur jú alltaf heillað hana.

„Ég átti vinkonur í félags- og fjölmiðlafræði sem báðu mig stundum að lesa yfir ritgerðirnar sínar. Sem mér fannst óskaplega skemmtilegt því í sálfræði vorum við meira að skrifa skýrslur en ritgerðir.“

Erla er ekki frá því að þessi ritgerðaráhugi hafi leitt til þess að hún á endanum færði sig yfir í félags- og fjölmiðlafræði, með sálfræði sem aukafag.

Nýlega lauk Erla meistaraprófi í forystu og stjórnun þar sem rannsóknarefnið hennar fyrir lokaritgerðina var upplifun kvenna af einhverfukulnun á íslenskum vinnumarkaði.

Í fyrra lauk hún þjálfun í Motivational Interviewing frá University of Tennessee Health Science Center, háskóla í Bandaríkjunum.

„Þetta eru áhugahvetjandi samtöl sem styðja fólk í að greina hvað skiptir það máli, efla innri hvatningu og taka skref í átt að jákvæðri breytingu,“ segir Erla og útskýrir hvernig þessi samtöl eru til dæmis notuð í heilbrigðiskerfinu, félagsþjónustu, skólum, í stuðningssamtölum og ráðgjöf, á vinnustöðum og víðar.

Fyrstu fjölmiðlaárin

Við höfum þekkt Erlu Hlyns nokkuð lengi sem blaðamann. Enda fikraði hún sig upp í stól fréttastjóra og síðar aðstoðarritstjóra á DV, var blaðamaður á Vísi og Fréttablaðinu og andlit á skjánum í fréttum Stöðvar 2 um tíma.

Erla starfaði líka á Fréttatímanum, Heimildinni og skrifar reglulega hjá áskriftarmiðlinum Gímaldið.

Að ræða blaðamannaferilinn er eins og góð lýsing á því ótrygga umhverfi sem einkareknir íslenskir fjölmiðlar búa við.

„Þú tekur eftir því hvað ég var oft rekin á síðari hluta ferilsins,“ bendir Erla til dæmis á í miðju spjalli.

Svona eins og verið sé að ræða stöðu fjölmiðla á fræðilegan hátt en einnig því að oft nær reisupassinn frekar til þeirra sem þar ná langt og teljast dýrasta fólkið.

Fyrsta starfið hennar sem blaðamaður var á DV árið 2007.

„DV var mjög öflugt á þessum tíma. Blaðið kom út þrisvar í viku í prenti og áherslan okkar var harðar fréttir, alvöru fréttir, fréttaskýringar og viðtöl,“ rifjar Erla upp.

Sigurjón M. Egilsson var ritstjóri DV á þessum tíma, en hann hafði verið ráðinn í upphafi árs til að endurreisa blaðið. Vefurinn dv.is var ekki orðinn til, en bættist við síðar.

„Þetta starf kom samt ekki upp í hendurnar á mér. Því ég var margoft búin að sækja um á flestum, ef ekki öllum, helstu miðlunum en fékk alltaf nei,“ segir Erla og bætir við:

Ég var búin að ákveða að fara í meistaranám strax um haustið en þegar mér bauðst fastráðning hugsaði ég bara með mér: 

Fyrst ég er búin að hafa svona mikið fyrir því að fá starf sem blaðamaður held ég því frekar áfram og hætti við námið.“

Reynir Traustason tók við sem ritstjóri af Sigurjóni síðar og þá varð Jón Trausti sonur Reynis aðstoðarritstjóri.

Enn var Erla óbreyttur blaðamaður á gólfi eins og sagt er. Fyrsta sumarið reyndist þó afdrifaríkt fyrir ferilinn. Eða má segja fyrstu tvö árin.

Því Erla var kærð fyrir meiðyrði.

Ekki einu sinni eða tvisvar.

Heldur þrisvar!

Í tísku að kæra blaðamenn

Erla segir með ólíkindum að hugsa til þess að ungur blaðamaður í sumarafleysingum hafi verið kærður fyrir meiðyrði.

„Enn voru í gildi prentlög frá miðri síðustu öld sem voru auðvitað orðin löngu úrelt og gerðu það að verkum að það var frekar auðvelt að kæra blaðamenn,“ segir Erla og bætir við:

Um tíma virtist það líka verða að tísku hjá fólki að kæra blaðamenn. Óháð því hversu réttlætanleg sú kæra yfir höfuð var.“

Fékkstu ekki sjokk af því að vera kærð?

„Nei, ég verð reyndar að viðurkenna að mér fannst málin bara of fáránleg. Ekki aðeins fyrir hvað ég væri kærð heldur að uppgötva það að þrátt fyrir að í hverju einasta blaði sem prentað var á landinu kæmu fram nöfn ábyrgðarmanna á blaðinu, stóðst sú ábyrgð ekki þegar á reyndi heldur var einfaldlega hægt að ganga að starfsmanninum sem skrifaði frétt.“

Að vera dæmd fyrir meiðyrði var nokkuð þungur biti fyrir Erlu.

„Ég þurfti að borga einhverja hundrað þúsund kalla sem voru alls ekki peningur sem ég átti til þannig að fyrir mér var þetta þungur pakki,“ segir Erla sem einnig þurfti að standa straum af lögfræðikostnaði.

„Þegar DV rann inn í Birting var Hreinn Loftsson hæstaréttarlögmaður eigandi útgáfunnar en fyrir hans tilstilli vann fólk að því á lögmannsstofunni hans að fara með málin fyrir Mannréttindadómstól Evrópu,“ segir Erla og bætir við:

„Sem betur fer, enda hefði ég ekkert haft fjárhagslegt bolmagn í það.“

Samningurinn var þá sá að ef Erla myndi vinna málin myndu bæturnar sem hún fengi fara upp í lögmannskostnaðinn en ef hún myndi tapa málunum yrði kostnaðurinn felldur niður.

„Það var með ólíkindum að upplifa fyrstu sigrana. En ég verð að viðurkenna að þegar við vorum búin að leggja ríkið í tvö skipti hugsaði ég með mér: Nei, það getur nú varla verið að ég vinni íslenska ríkið í þrjú skipti,“ segir Erla og lýsir því hvernig hún var í raun farin að undirbúa sig andlega undir að svo vel gætu málin ekki farið.

En viti menn! Erla vann þriðja og síðasta málið líka gegn íslenska ríkinu en þess má geta að lögunum hefur nú verið breytt þannig að ekki er lengur verið að styðjast við úreltu prentlögin frá miðbiki síðustu aldar.

Gullslegið klósett og heimilislaust fólk

Árið 2010 var tímamótaár í lífi Erlu. Því þá eignaðist hún dótturina Lovísu. Erla starfaði á DV til ársins 2010, réði sig eftir það sem blaðamann á Vísi og Bylgjuna og árin 2011–2013 sem fréttamann á Stöð 2.

Árin 2013–2015 starfaði hún á Fréttatímanum, árin 2016–2017 var hún ritstjóri bæjarblaðsins í Hafnarfirði og Garðabæ, síðar líka í Kópavogi en þá urðu aftur kaflaskil og Erla réði sig sem framkvæmdastjóra.

Við ætlum þó að leyfa okkur að staldra aðeins við og rifja upp nokkur gullkorn úr lífi og starfi Erlu sem blaðamanns á stærri miðlunum.

„Þegar við þurftum að bíða klukkustundum saman fyrir utan Ráðherrabústaðinn man ég að mamma kom stundum með heitt kakó og samlokur fyrir okkur,“ segir Erla þegar hún rifjar upp að hafa setið í bíl með kollega sínum og ljósmyndara.

Nágrannar Ráðherrabústaðsins voru öllu vanir. Vissu oftast hvað gekk á og því var því að jafnaði vel tekið þegar blaðamenn bönkuðu upp á og spurðu hvort þeir mættu fara á klósettið.

Eitt sinn bankaði ég óafvitandi á skrifstofur Bakkavarar. Lýður Guðmundsson opnaði og leyfði mér að fara á klósettið. 

Ég man ekki hvort klósettið eða vaskurinn eða bæði voru gullslegin en þetta var allavega flottasta baðherbergi sem ég hef nokkurn tímann komið inn á.“

Tímabilið fyrir og eftir hrun var nefnilega nokkuð óvenjulegt tímabil fyrir blaðamenn að upplifa. Þenslan náði hámarki fyrir hrun, þrotið sömuleiðis eftir hrun en þess á milli tókust blaðamenn á við lífið og tilveruna eins og það blasti við þeim í samfélaginu.

Í tilfelli Erlu var áhuginn alltaf sérstaklega á jaðarhópum. Til dæmis fólki sem á hvergi heima.

En ekki gekkstu bara upp að heimilislausu fólki og spurðir: Má ég taka viðtal?

„Jú, eiginlega,“ svarar Erla en útskýrir.

„Mér fannst alltaf skipta máli að gefa fólki athygli sem að öllu jöfnu átti erfiðara með að láta sína rödd hljóma í samfélaginu. Til dæmis heimilislaust fólk eða fólk sem býr við mikla fátækt. Viðtöl við þessa hópa gefa ákveðið tækifæri til að heyra skoðun og sjónarhorn þessara hópa.“

Rekstur og fjölmiðlar

Erla segir miklu skipta að vera hugmyndaríkur í blaðamennsku.

„Dagarnir byrja á frétta- eða ritstjórnarfundum og þar margborgar sig að mæta undirbúinn með sínar eigin hugmyndir. Annars eru líkur á að þú þurfir einfaldlega að vinna bara að því sem sent er inn eða þér úthlutað.“

Mjög margt hefur breyst frá því að hún byrjaði í blaðamennskunni.

„Það er allt öðruvísi að vinna á prentuðum miðli miðað við netið. Því í dagblaði vinnur þú að frétt sem þú skilar til fréttastjóra, blaðið fer síðan í prentun og fólk er að lesa það sem þú skrifaðir daginn eftir.“

Að vinna á netmiðli er allt annað tempó.

Allt í einu erum við komin í umhverfi þar sem allir eru að keppast við að vera fyrstir með fréttina. 

Og þar er hugsunin alltaf: Við þurfum að birta fréttina sem fyrst því annars getur einhver annar birt hana eftir hálftíma.“

Freyr Einarsson réði Erlu á Vísi á sínum tíma, sem þá var hluti af 365 miðlum.

„Tíminn í fjölmiðlum skiptir nú öllu máli og telst nú í mínútum.“

Allir miðlar keppast líka við að ná skúbbi. Sem að hluta til hefur breyst í að vera keppni um stærstu fréttina fyrir forsíðu dagblaðs.

„Í dag er spurningin frekar: Nærðu fréttinni á undan hinum?“

Erla starfaði á fréttastofu Stöðvar 2 en skrifaði bakþanka í Fréttabaðið, sem þá var undir ritstjórn Ólafs Stephensen, en allt voru þetta miðlar undir hatti 365 miðla sem þá hét.

„Mér fannst ótrúlega gaman að vinna í sjónvarpi. Því í sjónvarpsfréttum þarftu alltaf að fara á staðinn og hitta fólkið. Þú ferð á vettvanginn og veist aldrei við hverju þú átt að búast í upphafi dags.“

Enda gera til dæmis náttúruhamfarir sjaldnast boð á undan sér.

„Maður mætti snyrtilegur til fara á morgnana í kjól, jakka og hælaskóm. En alltaf var ég með kuldaskó, úlpu og húfu úti í bíl.“

Næst lá leiðin á Fréttatímann sem varð að nokkuð stórri helgarútgáfu á höfuðborgarsvæðinu um tíma og Jónas Haraldsson og Sigríður Dögg Auðunsdóttir veittu honum forstöðu sem ritstjórar þegar Erla starfaði þar.

„Þetta var veglegt blað sem kom út á föstudögum og var dreift í hús. Maður vann efnið og skrifaði yfir vikuna en síðan fóru föstudagarnir í það hjá okkur að svara símtölum frá fólki sem hafði ekki fengið blaðið til sín, taka niður heimilisfangið þeirra og reyna að koma blaðinu til skila því alls konar mál komu oft upp í dreifingunni.“

Nokkur dramatík var þegar Fréttatíminn fór í þrot árið 2017, meðal annars vegna þess að þá sátu margir blaðamenn með sárt ennið og ógreidd laun. Gunnar Smári Egilsson hafði þá tekið við útgáfunni.

„Ég lenti ekki í þessu því mér var sagt upp á Fréttatímanum töluvert áður,“ segir Erla. Sem starfaði sjálfstætt um tíma, þá helst á bæjarblöðunum sem áður voru nefnd.

Þegar Erla sá starf auglýst hjá Pírötum velti hún fyrir sér hvort nú væri kannski kominn tími til að söðla um.

„Á þessum tíma voru Píratar að gera nokkuð góða hluti þótt alltaf kæmu færri atkvæði upp úr kjörkössunum miðað við það sem skoðanakannanir gáfu til kynna. En flokkurinn var orðinn nokkuð stór og talaði fyrir ýmsum málum sem mér hugnaðist vel: gagnsæi, að uppræta spillingu og fleira.“

Erla var ráðin sem framkvæmdastjóri.

„Ég sótti reyndar upphaflega um einhvers konar kynningarfulltrúastarf. En framkvæmdastjórastarfið var mjög lærdómsríkur og góður tími,“ segir Erla og lýsir því hvernig í raun þessi tími hafi gert það að verkum að enn hafi hún brennandi áhuga á rekstri og stjórnun.

„Að breyta svona um vettvang gerði það þó að verkum að ég taldi jafnvel líklegt að ég ætti ekki afturkvæmt í fjölmiðlana,“ segir Erla sem þó fékk símtal árið 2020:

„Tobba Marinós hringdi þá í mig. Það var nýbúið að ráða hana sem ritstjóra DV sem þá var í eigu Torgs og þar sem ég hafði unnið með Tobbu áður og finnst hún algjör snillingur, fannst mér þetta bara engin spurning!“ segir Erla og nánast iðar í stólnum.

Erla hóf því störf aftur á DV í upphafi Covid-heimsfaraldursins, nánar tiltekið í apríl 2020. Um ári síðar verður hún aðstoðarritstjóri en í janúar árið 2023 er Erlu sagt upp.

Um tveimur mánuðum síðar birtist stóri skellurinn: 100 manns misstu störf sín hjá Torgi, útgáfufélagi í eigu Helga Magnússonar. Fréttablaðið hætti útgáfu, Hringbraut sjónvarpsstöð hætti útsendingum og síðar færðist útgáfa DV í annað félag í eigu Helga Magnússonar en Torg fór í gjaldþrot.

„Ég lenti því ekki í því heldur þarna að fá mín laun ekki greidd. Þegar mér var sagt upp var mann samt alveg farið að gruna í hvað stefndi, það voru mjög skýrar vísbendingar um rekstrarvanda og verið var að hagræða þegar mér og fleirum var sagt upp mánuðina á undan,“ segir Erla en bætir við:

Mig grunaði þó aldrei að sú staða gæti komið upp að þetta félag færi í þrot.“

Gervigreindin kann ekki allt

Það er ekki hægt að ljúka samtali um blaðamannaferilinn án þess að ræða framtíð fjölmiðla.

Ekki aðeins á Íslandi.

Heldur um heim allan.

Því víða er spurt:

Hversu sjálfbært er það að fjölmiðlar um allan heim séu að framleiða og keppast við að birta sem fyrst sömu fréttirnar? 

Ekki síst nú þegar tæknin er nú þegar farin að birta efni miðla á hvaða tungumáli sem notandinn kýs.

Erla er sammála því að rekstrarumhverfi íslenskra fjölmiðla sé of erfitt. Sjálf skrifar hún til dæmis reglulega fyrir Gímaldið en segir:

„En til þess að áskriftarmiðill eins og Gímaldið gangi upp þarf áskrifendur.“

Því jú, það sama gildir um fjölmiðla eins og annan rekstur. Hann þarf að standa undir sér.

Of mikil einföldun er þó að ræða aðeins um hversu erfitt rekstrarumhverfi íslenskra fjölmiðla er.

„Því fjölmiðlar þurfa líka að líta í eigin barm,“ segir Erla og nefnir dæmi:

„Það er til dæmis ekki nóg með að fjölmiðlar séu um allan heim að framleiða sömu fréttirnar. Heldur má líka ræða uppruna frétta og blaðamennskuna sjálfa. Margir miðlar birta mikið af efni af samfélagsmiðlum og stjórnmálamenn komast jafnvel upp með að birta sitt mál þar en neita að ræða við fjölmiðla. Til viðbótar má nefna allar tilkynningarnar sem fjölmiðlar eru allir að birta. Til dæmis frá stjórnarráðinu eða frá lögreglu og fleirum. Fjölmiðlar endursegja þessar tilkynningar enda er efni sumra fjölmiðla meira og minna sama efnið. 

En hvers konar blaðamennska er svona kópí-peist vinna og hvers vegna eru allir þessir fjölmiðlar að birta og endurbirta þetta sama efni?“

Talið berst nú að gervigreindinni. 

Sem einmitt þessa dagana er í óðaönn að bjóðast til að taka saman dagleg fréttayfirlit eftir þörfum hvers og eins: Að vafra á milli miðla til að sjá sömu fréttirnar hjá öllum er augljóslega tími sem nú er senn á enda.

„Gervigreindin mun hins vegar ekki veita aðhald. Hún mun ekki senda fyrirspurn á Stjórnarráðið og segja: Ég þarf upplýsingar um þessi samskipti…“ segir Erla og bætir við að hlutverk blaðamanna sé að vinna fyrir almenning í landinu.

Gervigreind getur safnað upplýsingum. En hún getur ekki veitt stjórnvöldum aðhald. Hún sendir ekki fyrirspurnir. Hún rannskar ekki á sama hátt og blaðamaður gerir í samfélaginu. 

En það eru margir kostir við gervigreind sem hægt er að nýta samhliða vönduðum vinnubrögðum blaðamennskunnar.“

Er enn að spyrja spurninga

Í frétt Vísis frá árinu 2015 segir um þriðja málið sem Erla vann gagnvart íslenska ríkinu:

Hún var dæmd í mars 2010 fyrir að setja ekki fyrirvara við lýsingu atburða sem fengnir voru úr ákæru í frétt sem hún birti í DV árið 2007 með fyrirsögninni „Hræddir kókaínsmyglarar“. 

Hún var sömuleiðis dæmd ábyrg fyrir forsíðufyrirsögninni eftir að mennirnir voru sýknaðir af ákærunni. Rúnar Þór Róbertsson, sem höfðaði meiðyrðamálið á hendur Erlu, var síðar dæmdur í tíu ára fangelsi í Hæstarétti í svokölluðu Papeyjarsmyglmáli.

Í fréttinni kemur einnig fram að fyrstu tvö málin sem Erla var kærð fyrir voru ummæli viðmælenda sem hún var gerð ábyrg fyrir vegna frétta um kampavínsklúbbinn Strawberrys og Byrgismálið svokallaða.

Mikið vatn hefur þó runnið til sjávar síðan þetta var.

En þó er áberandi rauður þráður í öllu samtalinu við Erlu. 

Þar sem bregður fyrir óbilandi áhuga á fólki almennt.

Hvort sem er í lífi eða starfi.

Áhugi sem nýttist henni vel í blaðamannastarfinu og í öllu námi sem hún hefur valið sér fyrr og nú.

Mér finnst bara svo gaman að læra eitthvað nýtt.“