Kenningin um útskiptin miklu sem um­breytti vest­rænum stjórn­málum

Hugmyndir af þessum toga hófu að mótast í skugga olíukreppunnar á áttunda áratugnum, líkt og prófessorarnir Eiríkur Bergmann og Hulda Þórisdóttir ræddu í hlaðvarpinu Skuggavaldið fyrir tveimur vikum.

Þessar hugmyndir færðust hins vegar af jaðrinum og inn í meginstraum vestrænna stjórnmála eftir hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001 líkt og fram kemur í seinni þætti Skuggavaldsins um útskiptin miklu sem kom út í dag.

Íslam tók við kommúnismanum sem helsta ógnin

Þessir atburðir dundu yfir á sama tíma og efnahagsleg óvissa ríkti vegna falls netbólunnar. Í því andrúmslofti tók íslam að mörgu leyti við af kommúnisma sem helsti hugmyndafræðilegi andstæðingur Vesturlanda.

Þetta ástand skóp kjöraðstæður fyrir stjórnmál „hinnar utanaðkomandi ógnar“ sem jafnan eru sett fram í þremur þrepum af þjóðernispopúlískum flokkum. 

Fyrst er búin til eða ýkt utanaðkomandi ógn, oftast í formi innflytjenda sem útmálaðir eru sem innrásarlið. Næst er innlend stjórnmálaelíta sökuð um að vinna með þessum ógnvöldum gegn eigin þjóð. Að lokum kynnir popúlistaleiðtoginn sjálfan sig til leiks sem verndara „alþýðunnar“ sem getur bjargað þjóðinni frá ógninni sem hann sjálfur hjálpaði til við að smíða í huga fólks.

Óttinn um Evrarabíu

Ein áhrifamesta birtingarmynd þessarar orðræðu er samsæriskenningin um Evrarabíu, sem er evrópsk útgáfa þeirrar um „útskiptin miklu“ (e. The Great Replacement). Kenningin, sem var meðal annars sett fram af rithöfundinum Bat Ye'or árið 2005, heldur því fram að evrópskir leiðtogar hafi gert leynilegan samning við Arababandalagið í olíukreppunni árið 1973.

Samkvæmt kenningunni áttu evrópsk stjórnvöld að hafa opnað landamæri sín fyrir fjöldainnflutningi múslima og íslömskum menningaráhrifum í skiptum fyrir olíu með það að markmiði að gera Evrópu að íslömsku leppríki.

Tvö önnur stór áföll á þessari öld skutu frekari stoðum undir hugmyndir af þessum toga. Fjármálahrunið 2008 gróf verulega undan trausti almennings á stjórnkerfi ríkja Vesturlanda, og flóttamannakrísan árið 2015 var síðan nýtt af popúlistum sem „sönnun“ þess að útskiptin væru hafin. 

Flokkar eins og Valkostur fyrir Þýskaland (AfD), Þjóðfylkingin í Frakklandi og stjórnarflokkurinn Fidesz í Ungverjalandi nýttu ástandið óspart til að stórauka fylgi sitt og vöruðu við því að Evrópa væri að kaffærast í straumi innrásarlýðs.

Meginstraumurinn víkur

Árið 2016 riðu pólitískir jarðskjálftar yfir þegar Bretar kusu að yfirgefa Evrópusambandið í Brexit og Donald Trump var kjörinn forseti Bandaríkjanna. Báðar herferðirnar einkenndust af andúð á alþjóðasamstarfi og kröfunni um að loka landamærum.

Þessi þróun hefur leitt til þess að hefðbundnir stjórnmálaflokkar í Evrópu hafa í auknum mæli tekið upp stefnumál popúlista til að halda í fylgi sitt. Í Hollandi beindi þáverandi forsætisráðherra Mark Rutte, því beint til innflytjenda í aðdraganda kosninga að „hegða sér eðlilega eða fara burt“. Í Danmörku innleiddu Jafnaðarmenn árið 2019 róttæka stefnubreytingu þar sem áherslan var færð frá aðlögun innflytjenda yfir í að senda þá aftur heim.

Samsæriskenningin um „útskiptin miklu“ hefur einnig í nokkur skipti verið notuð sem réttlæting hryðjuverka. Þar stendur Íslendingum næst fjöldamorðin í Noregi 2011 en önnur fræg tilvik eru morðið á breska þingmanninum Jo Cox árið 2016 og hryðjuverkin í Christchurch á Nýja-Sjálandi árið 2019. Öll þessi voðaverk áttu sér rætur í þeirri trú að brýn þörf væri á að verjast menningarlegri innrás.

Báðir þættir Skuggavaldsins um útskiptin miklu eru aðgengilegir á hlaðvarpsveitum.