Sýning Bjarkar bæði væmin og stór­kost­leg og leggur til stofnun Bjarkarsafns

Sýningarnar Ummyndlingar eftir James Merry og echolalia eftir Björk opnuðu báðar í Listasafni Íslands 30. maí við opnun Listahátíðar í Reykjavík og taka yfir listasafnið í allt sumar. 

Sýningarnar hafa notið töluverðra vinsælda, ekki síst hjá erlendum ferðamönnum, en einnig hefur borið á gagnrýni innan myndlistarbransansans. Snorri Ásmundsson tjáði sig um sýningu Bjarkar í byrjun síðasta mánaðar og kallaði hana flopp sem virtist byggja á orðspori frekar en sterkum hugmyndafræðilegum grunni.

„Þetta er ein af þessum sýningum sem virðist vera mjög ánægð með sjálfa sig, en gleymir að gefa gestinum ástæðu til að vera jafn hrifinn. Í stuttu máli: James Merry bjargar því sem bjargað verður. Hitt er að mestu leyti asnalega uppsett og kostnaðarsamt prump,“ skrifaði Snorri.

Listfræðingurinn Hlynur Helgason skrifaði í síðustu viku listgagnrýni um sýningarnar tvær, gaf sýningu James þrjár stjörnur af fimm en Bjarkar aðeins eina og hálfa og sagði að safnið væri á villigötum með sýningunni. 

Með því að leggja alla sýningarsali safnsins undir sýningarnar væri safnið ekki aðeins að bjóða poppmenningu inn fyrir dyrnar heldur að láta hana móta umgjörð safnsins, röksemdir þess og mælikvarða. Safnrými sem ætti að þjóna myndlist léti lögmál tónlistarflutnings, sviðsmyndar og markaðssetningar taka yfir.

„Niðurstaðan er þokkaleg sýning sviðsmuna sem hefur myndrænt gildi, í tilviki James Merrys, og kostnaðarsöm framsetning á tónlistarvídeóum sem virðist öðru fremur þjóna þeim tilgangi að markaðssetja nýja plötu annars áhugaverðs tónlistarmanns en á því miður lítið sammerkt með hlutverki safnsins í að kynna og efla íslenska samtímalist. Þegar popptónlistin er ráðandi afl í sýningu höfuðsafnsins á kostnað sjálfstæðrar myndlistar er hætt við að safnið sé farið að þjóna öðrum heimi en þeim sem því er ætlað,“ skrifaði Hlynur í dómi sínum.

„Við ættum að heiðra okkar mesta og frægasta listamann“

Hallgrímur Helgason, rithöfundur og myndlistarmaður, lagði orð í belg um sýningarnar tvær á Fésbókinni um helgina og velti þar fyrir sér verkum poppstjarna í listasöfnum. Slíkt væri skiljanlega umdeilt en hugsanlega þyrftu Íslendingar að horfa á sýningarnar úr meiri fjarlægð.

„Listasafn Reykjavíkur reið á vaðið með sýningu Jónsa fyrir nokkrum árum, sem lagði undir sig safnið í Tryggvagötu heilt sumar við misjafna hrifningu myndlistarfólks en mikla ánægju túrista. Og nú er það Listasafn Íslands sem flaggar Björk í allt sumar við litla hrifningu gagnrýnanda og myndlistarbransa,“ skrifar Hallgrímur.

„Í gær streymdu hinsvegar erlendir ferðamenn inn í anddyrið og um salina, virtust allir hæstánægðir. Kannski verðum við að horfa á þetta úr fjarlægð. Björk og Sigur Rós eru stærstu listamennirnir okkar, frægustu nöfnin, þau sem laðað hafa flesta til landsins, og maður getur vel skilið að listasöfnin opni dyr sínar (þótt maður hefði líka skilið að þær yrðu lokaðar.) Íslandsferðin fullkomnast með því að fólk fær að sjá eftirlætis artistann sinn installera í listasafni á heimaslóð. En er þetta myndlist? Hvað með allt lókal listafólkið sem aldrei fær að sýna í söfnunum, allir strögglandi listamennirnir sem aldrei gáfu út plötu og fórna lífi sínu fyrir myndlist? Fá þau í staðinn að performera á sviðinu í Eldborg?“ skrifar hann.

Hallgrímur sagði salina fjóra á Listasafni Íslands sem eru undirlagðir verkum Bjarkar og James vera misjafna.

„Væmin og klisjukennd málverk hreyfast með lagi Bjarkar í einum sal á meðan túristarnir fá sína Íslandsferðarfullnægingu í öðrum þar sem hún syngur með Hamrahlíðarkórnum og eldunum á Reykjanesi. Í stóra salnum er hinsvegar hápunktur sýningarinnar: Risastórt lag Bjarkar um móður sína og andlát hennar, Ancestress, einskonar requiem fyrir nýja öld, tignarlegt og óhuggulegt í einfaldleika sínum, myndbandið stórkostlegt og textinn hrein ljóðlist. „My skull is my cathedral…“ - dómkirkjan þar sem útför móður hennar er gerð. Þetta er stór list sem á heima í hvaða safni sem er,“ skrifar Hallgrímur.

„Í efri sal er síðan sýning á grímum James Merry, við þekkjum þær í notkun Bjarkar. Þetta er veikasti hluti sýningarinnar, andríkt handverk sem fáum dettur í hug að kalla myndlist. Ég get það allavega ekki. Þegar maður fer í söfn erlendis þá er stór munur á því að skoða málverk Delacroix annarsvegar og ganga svo inn í næsta herbergi þar sem sýnd eru hálsmen og armbönd drottningar.“

Hallgrímur sagði grímurnar þó myndu sóma sér vel á safni sem væri líklega kominn tími til að hugsa: sérstöku safni tileinkuðu Björk.

„Við ættum að heiðra okkar mesta og frægasta listamann með slíku safni þar sem vídeóin, búningarnir, sögurnar, ljósmyndirnar, textarnir og allt fá notið sín. Þar sem enginn þarf að kvarta eða spyrja sig hvort þetta sé myndlist, þar sem svarið er einfalt: Þetta er Björk!“ skrifar Hallgrímur að lokum

Fólk yrði ekki sátt ef Snorri Ásmunds sæi um brekkusönginn

Færsla Hallgríms á Fésinu vakti ágætis viðbrögð og hafa ýmsir málsmetandi tjáð sig um sýningar Bjarkar á þræðinum. Arnar Eggert Thoroddsen menningarrýnir leggur þar orð í belg.

„Eitt sem þarf að ræða er að há- og lágmenningarskiptingin er sprelllifandi, þrátt fyrir að margir vilji halda því fram að hún sé það ekki, og þeir sem afneita henni eru einkanlega þeir sem halda henni við,“ skrifar Arnar.

Hann segir tal um innreið poppmenningar í listasöfn með fyrirlitningartóni og hneykslan yfir Nóbelsverðlaunum Bobs Dylan vera „ekkert annað en gamaldags, hræðsludrifin hliðvarsla“ sem er ætlað að passa upp á „uppdiktuð fagurfræðileg gildi“.

„Það sem er hjákátlegast er að hámenningarfólkinu finnst í góðu lagi að stíga í vænginn við poppið - þegar það hentar. Þetta er frábært í einu samhengi, drasl í öðru. Á meðan mitt fólk, poppararnir, alþýðulistafólkið, dægurlistagengið tekur í höndina á Bríet og Brahms án þess að hugsa út í það. Öllu hrært saman í gleði og sköpunarþrá á meðan hámenningarmannskapurinn fer á límingunum yfir því hvar skal setja hvað...“

Bergsteinn Sigurðsson, sjónvarpsmaður á Rúv, er ekki sannfærður um að málið snúist um há- og lágmenningu. 

„Við sjáum samskonar togstreitu í celebvæðingu barnabókaútgáfu í Bretlandi, sem ég held að stafi ekki af því að barnabækur séu svo upphafið listform. Þetta gengur líka í báðar áttir. Það myndi svo sannarlega heyrast hljóð úr horni ef Snorra Ásmundssyni yrði falið að sjá um brekkusönginn eða Shoplifter væri headlænið á Tónaflóði á Menningarnótt,“ skrifar Bergsteinn.

Myndlistarkonan Harpa Björnsdóttir segist hrifin af því þegar stigið er yfir landamæri í listum.

„Þess vegna hef ég undanfarin ár hrifist hvað mest af nútímadansi, en þar er trúlega mesti frumleikinn í listgreinum í dag, allt galopið fyrir tengslum við aðrar listgreinar, forminu bylt og áhættur teknar, á meðan t.d. bókmenntirnar eru að festast í formúlum, engin formbylting þar. Björk hefur unnið mikið á ákveðnum mærum, vinnur með hið sjónræna og gengur óhikað til samstarfs við listamenn úr öðrum greinum lista og tónlistar.“

Önnur sem kemur Björk til varnar er rithöfundurinn Kikka Sigurðardóttir sem segir myndlist vera meira en málverk. Hróp og köll myndlistarmanna um hvað megi og megi ekki setja í sali listasafna veki upp spurningar um minnimáttarkennd í garð Bjarkar.

„Björk er fyrir löngu hætt að vera bara tónlistarkona. Allt sem hún gerir tengir saman nokkur listform sem mynda eina heild. Það að myndlistamenn haldi að hennar tjáning í Listasafni Íslands sé list sem sé samboðin safninu sýnir fyrst og fremst takmörkun þeirra sjálfra,“ skrifar Kikka.

„Þessi hróp og köll myndlistamanna um það hvað má og hvað má ekki setja í sali listasafna vekur upp spurningar um minnimáttarkennd og öfund yfir frjóum og gjöfulum huga Bjarkar sem hefur komið henni á þann stað að vera fjölhæfur listamaður.“