Draghi-skýrslan og Ís­land: fram­leiðni, sam­keppnis­hæfni og kostnaður krónunnar

Vegna umræðunnar um já eða nei í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst er nauðsynlegt að lyfta málinu upp úr slagorðum, ótta og svart-hvítum andstæðum og ræða það út frá staðreyndum, kerfisáhættu, samkeppnishæfni og langtímahagsmunum Íslands. Hér þarf að horfa til stöðu íslenska hagkerfisins, innbyggðra veikleika gjaldmiðilskerfisins og leiða til meiri stöðugleika, lægri fjármagnskostnaðar og sterkari framtíðarstöðu, til að standa undir betri lífskjörum.

Hér er því ekki aðeins verið að ræða afstöðu til Evrópusambandsins í þröngum skilningi. Hér er verið að ræða efnahagslega framtíð Íslands, lífskjör heimila, samkeppnishæfni fyrirtækja og getu þjóðarinnar til að fjármagna vöxt, nýsköpun og innviði til næstu áratuga — ekki síst lífskjör ungs fólks og komandi kynslóða. Verði niðurstaðan nei, er raunhæft að ætla að Ísland verði áfram bundið við krónuna um langa framtíð, jafnvel næstu 20–30 ár, með háum vöxtum, sveiflum og áföllum, eins og alltaf hafa gerst. Slík niðurstaða hefði því ekki aðeins skammtímaáhrif, heldur gæti mótað efnahagslega stöðu og framtíð landsins til margra áratuga.

Gallinn við umræðuna til þessa er að of mikil áhersla hefur verið lögð á spurninguna: hvernig er ESB? Miklu minna hefur verið rætt um hina spurninguna: hvernig er Ísland statt, hvað þarf að bæta og hvaða kerfisveikleika þarf að laga? Í því samhengi er Draghi-skýrslan mikilvægt innlegg. Hún minnir á að samkeppnishæfni ræðst ekki aðeins af regluverki, heldur einnig af stærð markaða, fjármagnskostnaði, fjárfestingu, framleiðni og getu hagkerfa til að mæta áföllum.

Lærdómurinn af hruninu 2008

Reynslan af fjármálahruninu 2008 sýnir hversu dýrt getur verið að vanmeta kerfisáhættu. Þá kom í ljós að smár gjaldmiðill getur margfaldað áfall þegar fjármálakerfi, gengi, vextir og verðbólga fara úr jafnvægi samtímis. Ísland og Lúxemborg voru bæði með mjög stór bankakerfi miðað við stærð hagkerfisins, en afleiðingarnar urðu gjörólíkar. Í báðum löndum féllu bankar, en á Íslandi hrundi einnig gjaldmiðillinn og skapaði flóðbylgju gengisfalls, verðbólgu, skuldavanda og erfiðleika fyrir þúsundir heimila og fyrirtækja, sem rústaði efnahagsreikningum og eigin fé þúsunda fyrirtækja og heimila.

Allt að 65% fyrirtækja urðu tæknilega gjaldþrota 2008. Fall krónunnar leiddi til umfangsmikillar eignaupptöku og eignatilfærslu, ríkisvæðingar stórra hluta fjármálakerfisins og skildi eftir sviðna jörð í stórum hluta hagkerfisins, sem engin fordæmi eru fyrir a vesturlöndum á friðartímum. Samanburðurinn við Lúxemborg, sem var hluti af evrusvæðinu og varð ekki fyrir sambærilegu gjaldmiðilshruni og eignaupptöku, sýnir hversu hættulegt er að ofmeta ávinning af „sveigjanleika“ örgjaldmiðils.

Draghi-skýrslan sem viðvörun til Íslands

Draghi-skýrslan um samkeppnishæfni Evrópu fjallar formlega um Evrópusambandið, en niðurstöður hennar eiga beint erindi við Ísland. Íslensk fyrirtæki starfa í sambærilegu regluverki og keppa við fyrirtæki sem hafa aðgang að stærri og dýpri fjármálamörkuðum.

Munurinn er hins vegar afgerandi: Ísland stendur utan sameiginlegs gjaldmiðils, utan sameiginlegra fjármála- og áhættudreifingarkerfa og utan þeirra stofnana þar sem lykilákvarðanir eru teknar. Ísland tekur þátt í innri markaðnum, en nýtur ekki helstu kosta stærra myntsvæðis: lægri fjármagnskostnaðar, dýpri fjármálamarkaða, meiri áhættudreifingar og stöðugri gjaldmiðilsumgjarðar.

Ísland er lítið, opið og sveiflukennt hagkerfi með sjálfstæðan örgjaldmiðil. Krónan er eins og smábátur á úfnum sjó. Þegar alþjóðlegir straumar breytast, vextir hækka eða fjármagn leitar í öruggari höfn, tekur smábáturinn stærri högg en stór skip. Evran veitir stöðugleika sem krónan getur ekki boðið upp á.

Krónan sem áhættu-, vaxta- og kostnaðarmargfaldari

Krónan er ekki hlutlaus umgjörð utan um íslenskt hagkerfi. Hún mótar vaxtastig, fjármögnunarkostnað, gengisáhættu, verðbólguvæntingar, fjárfestingarákvarðanir, samkeppnisstöðu og kjarasamninga. Vandinn er ekki aðeins að meginvextir Seðlabankans eru að jafnaði hærri en á evrusvæðinu. Vandinn er að krónan flytur áhættu inn í allt hagkerfið og hækkar kostnað á mörgum stigum samtímis.

Þess vegna er rétt að lýsa krónunni sem áhættu-, vaxta- og kostnaðarmargfaldara. Hún hækkar húsnæðiskostnað heimila, fjárfestingarkostnað fyrirtækja, fjármagnskostnað sveitarfélaga og innviðakostnað ríkisins. Hún gerir langtímaáætlanir óvissari og þrengir að nýsköpun, útflutningi og framleiðnivexti.

Örgjaldmiðillinn veldur einnig miklum sveiflum í raungengi. Þegar raungengi krónunnar hækkar mikið skapast verulegur vandi fyrir útflutnings- og samkeppnisfyrirtæki, ekki síst ferðaþjónustu og flugrekstur. Há innlend kostnaðarstaða, sterkt raungengi og sveiflukenndur gjaldmiðill þrengja að rekstri fyrirtækja sem keppa á alþjóðlegum mörkuðum. Saga íslenskra flugfélaga í millilandaflugi, nú síðast með falli PLAY, sýnir hversu viðkvæmt slíkt rekstrarumhverfi getur verið.

Lausnin er ekki að bæta endalaust fleiri varnarlögum utan á sama veikleika krónunnar. Lausnin er að fjarlægja veikleikann sjálfan — smæð gjaldmiðilsins — með upptöku evru.

Framleiðnistöðnun og holur hagvöxtur

Meginboðskapur Draghi-skýrslunnar er að Evrópa hafi dregist aftur úr vegna veikrar framleiðniaukningar. Þetta á sérstaklega vel við um Ísland. Frá árinu 2019 hefur framleiðnivöxtur á mann verið mjög veikur. Hagvöxtur hefur að miklu leyti byggst á fjölgun starfandi fólks, innfluttu vinnuafli, ferðaþjónustu og byggingarstarfsemi fremur en á meiri framleiðni og aukinni verðmætasköpun.

Slíkan hagvöxt má kalla holan hagvöxt. Hann getur stækkað landsframleiðslu í heild, en hann tryggir ekki betri lífskjör á mann. Ef hagkerfið vex fyrst og fremst með fleiri vinnandi höndum, en ekki meiri framleiðni, eykst álag á húsnæðismarkað, heilbrigðiskerfi og innviði án samsvarandi aukningar verðmætasköpunar á íbúa.

Til að lífskjör batni til lengri tíma þarf Ísland að byggja hagvöxt á framleiðni, útflutningi, fjárfestingu, tæknivæðingu og verðmætasköpun. Þar skiptir gjaldmiðillinn grundvallarmáli. Upptaka evru myndi draga úr gengisáhættu, lækka fjármagnskostnað, auka fyrirsjáanleika og auðvelda íslenskum fyrirtækjum að sækja fram á stærri mörkuðum og auka um leið útflutning og framleiðni.

Nýsköpun, fjármálamarkaðir og orkuforskot

Draghi bendir á að Evrópa eigi erfitt með að breyta rannsóknum og nýsköpun í stór fyrirtæki. Ísland glímir við sama vanda, en í smærra og viðkvæmara kerfi. Vandinn liggur ekki fyrst og fremst í hugmyndaskorti heldur í stærð markaðar, aðgangi að fjármagni, háum fjármagnskostnaði og veikri gjaldmiðilsumgjörð.

Íslensk nýsköpunarfyrirtæki ná oft ekki að vaxa nægilega innanlands. Markaðurinn er lítill, áhættufjármagn takmarkað og langtímafjármögnun dýr. Afleiðingin er sú að fyrirtæki flytja oft fjármögnun, skráningu eða jafnvel höfuðstöðvar úr landi fyrr en ella.

Sama á við um fjármálamarkaðinn. Ef evrópskir fjármálamarkaðir og evran eru, myndrænt séð, á stærð við Faxaflóa, þá eru íslenski fjármálamarkaðurinn og krónan frekar á stærð við Tjörnina í Reykjavík. Faxaflói evrunnar er stærri, dýpri og tengdari alþjóðlegum straumum. Eina varanlega leiðin til að laga þennan veikleika er að tengjast stærra fjármálakerfi og stærra myntsvæði.

Ísland hefur mikið forskot í orkumálum. En háir vextir og gjaldmiðilsáhætta hækka kostnað við orkuframkvæmdir, tefja iðnaðaruppbyggingu og draga úr arðsemi verkefna sem annars gætu verið samkeppnishæf.

Niðurstaða: aðgerðarleysi er dýrt val

Ef taka á Draghi-skýrsluna alvarlega þarf Ísland að horfast í augu við eigin kerfisvanda. Það er ekki trúverðugt að ræða samkeppnishæfni, framleiðni, nýsköpun, útflutning og hagvöxt án þess að ræða þann varanlega kostnað sem krónan leggur á hagkerfið. Meginvandinn er örgjaldmiðillinn og sá mikli kostnaður sem hann leggur á heimili, fyrirtæki og hið opinbera. Það verður ekki leyst með varanlegum hætti nema með upptöku evru.

Aðgerðarleysi í gjaldmiðilsmálum er ekki hlutlaus biðstaða. Það er stefna. Sú stefna kostar íslensk heimili, fyrirtæki og samfélagið allt hundruð milljarða króna á ári í hærri vöxtum, minni fjárfestingu, veikari framleiðni, minni útflutningi og lakari lífskjörum en Ísland gæti annars notið. Ísland er því í kapphlaupi við tímann og við vaxandi kostnað aðgerðarleysis.

Niðurstaðan blasir við: Ísland þarf að hefja markvissa vegferð að upptöku evru og fullri aðild að ESB sem fyrst. Það er ekki aðeins spurning um gjaldmiðil. Það er spurning um framleiðni, samkeppnishæfni, stöðugleika og framtíðarlífskjör þjóðarinnar. Þess vegna er málið ekki aðeins pólitískt val um Evrópusambandið, heldur grundvallarspurning um efnahagslega framtíð Íslands.

Stefnumörkun stjórnvalda um samningsviðræður við ESB og upptöku evru er mikilvægt skref til að lagfæra þá meginveikleika sem Draghi-skýrslan bendir á og sem birtast sérstaklega skýrt á Íslandi. Ísland er hluti af innri markaði Evrópu, en býr við örgjaldmiðil sem er áhættu-, vaxta- og kostnaðarmargfaldari og skaðar samkeppnishæfni atvinnulífsins. Þess vegna er málið ekki aðeins pólitískt val um Evrópusambandið, heldur grundvallarspurning um efnahagslega framtíð Íslands.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, EBRD, og hefur víðtæka innlenda og erlenda reynslu af greiningu, stefnumótun, alþjóðlegum fjármálum, EES- og ESB-málum, orku- og atvinnumálum. Hann er með meistaragráðu í alþjóðaviðskiptum frá Boston University og er viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.