Mann­réttindi í hættu í yfir­fullum fangelsum

Sem verkefnastjóri hjá Rauða krossinum, sem starfar að málefnum einstaklinga bæði í afplánun og eftir afplánun, tek ég heilshugar undir áhyggjur stjórnar Fangavarðafélags Íslands af yfirfullum fangelsum. Nýleg umfjöllun sýnir að staðan hefur enn versnað og fangelsiskerfið er nú komið að þolmörkum.

Frá minni reynslu, eftir samtöl við þátttakendur í Aðstoð eftir afplánun, verkefni á vegum Rauða krossins, er ljóst að þessar aðstæður hafa veruleg áhrif. Þær bitna á aðgengi að þjónustu, skerða réttindi og grafa undan virðingu og öryggi, auk þess að draga úr raunhæfum möguleikum til endurhæfingar og árangursríkrar endurkomu út í samfélagið. Álag, vanlíðan og óvissa eykst hjá einstaklingum sem þegar standa höllum fæti.

Í framkvæmd birtist þetta meðal annars þannig að fangaverðir og samfangar eru alltof oft sett í hlutverk umönnunaraðila fyrir einstaklinga með miklar og flóknar þarfir sem ættu fremur heima innan sérhæfðra úrræða. Þá er gripið til einangrunar við aðstæður sem ættu ekki að kalla á slíkar ráðstafanir, þrátt fyrir að einangrunarvist í gæsluvarðhaldi eigi samkvæmt alþjóðlegum mannréttindalögum einungis að vera beitt í algjörum undantekningartilvikum og til skamms tíma.

Það er sérstaklega mikilvægt að horfast í augu við þá staðreynd að hluti þeirra einstaklinga sem eru vistaðir í fangelsum hérlendis ætti fremur að fá þjónustu annars staðar. Einstaklingar sem glíma við alvarlegan geðrænan eða líkamlegan vanda eiga að fá viðeigandi þjónustu innan heilbrigðiskerfisins, en ekki vera vistaðir í fangelsi. Þegar kerfið bregst að þessu leyti eykst bæði vandi einstaklinganna og álag á fangelsiskerfið í heild. Það hefur jafnframt keðjuverkandi áhrif þar sem fangelsi eru látin bera ábyrgð sem þau eru hvorki hönnuð né búin til að sinna, með neikvæðum afleiðingum fyrir bæði starfsfólk og fólk í afplánun.

Þessar aðstæður grafa jafnframt undan langtímaárangri. Árangursrík endurhæfing, sem er eitt af meginmarkmiðum fangavistar, byggir á stöðugleika, stuðningi og aðgengi að viðeigandi þjónustu — skilyrðum sem erfitt er að tryggja við núverandi aðstæður. Þrátt fyrir vilja allra til að bæta fangelsiskerfið virðist þróunin því miður vera í öfuga átt, og staðan nú sú að brotið er á grundvallarmannréttindum og dregið úr getu kerfisins til að uppfylla markmið sín — að stuðla að öryggi, endurhæfingu og þátttöku í samfélaginu að nýju.

Það er því brýnt að grípa til samræmdra og tafarlausra aðgerða. Núverandi staða er ekki sjálfbær og krefst skýrra ákvarðana um forgangsröðun, uppbyggingu úrræða og ábyrgð innan kerfisins. Það sem nú vantar er ekki frekari greining, heldur aðgerðir.

Höfundur er verkefnastjóri hjá Rauða krossinum í verkefninu Aðstoð eftir afplánun.