Ef Ísland gengi í Evrópusambandið yrði brúttóframlagið líklega á bilinu 0,55–0,65% af vergri landsframleiðslu (VLF), eða um 26–31 milljarðar króna á ári. Hér er miðað við greiðslur Finna, Svía og Dana, sem eru sambærileg hátekjuríki og því eðlileg viðmið. Þessi ríki greiða almennt á bilinu 0,5–1,0% af VLF til sameiginlegra sjóða ESB með sveiflum milli ára og stundum nær efri mörkunum. Hlutfallið getur verið breytilegt eftir því hvernig tekjustofnar ESB eru reiknaðir og þróun þjóðartekna hverju sinni. Stór hluti þessara greiðslna kemur til baka í formi styrkja til landbúnaðar, innviða, byggðaþróunar og rannsókna.
Ísland er hátekjuríki eins og hin Norðurlöndin og myndi því ekki fá til baka sambærilegt hlutfall og þau ríki sem sækja mest í sjóði ESB. Að verulegu leyti væri því um að ræða fjármagn sem færi hringinn í gegnum Brussel og kæmi aftur með skilyrðum, umsóknum og forgangsröðun sem ákveðin er í stofnunum ESB. Þetta má orða þannig að við setjum peninga í einskonar skilvindu þar sem fjármagn fer inn í kerfi sem Ísland ræður ekki, snýst innan þess og kemur til baka með skilyrðum.
Þetta hringrásarhagkerfi ESB er talið eftirsóknarvert af forystuflokkum ríkisstjórnarinnar en það endurspeglar vel hugmyndafræðina sem hefur mótað skrifræðisbáknið í Brussel. Þar hefur til dæmis um áratugaskeið viðgengist að senda allt Evrópuþingið, með þúsundum starfsmanna og aðstoðarfólks, mánaðarlega til vikudvalar í Strassborg frá Brussel. Þessi ferðalög eru ekki tilkomin vegna hagræðingar eða nauðsynjar heldur til að uppfylla sérkröfur Frakka frá því ákveðið var fyrir mörgum áratugum að höfuðstöðvar sambandsins skyldu vera staðsettar í Belgíu en ekki í Frakklandi.
Kostnaðurinn við þessa mánaðarlegu flutninga hefur verið metinn á um 114 milljónir evra á ári, jafnvirði um 16–17 milljarða króna, af endurskoðendum ESB. Þetta er dæmi um óráðsíu og bruðl sem hefur fest sig í sessi innan stofnana ESB og hefur ítrekað verið gagnrýnt af endurskoðendum sambandsins og einstökum þingmönnum Evrópuþingsins án árangurs. Þegar slíkt ráðslag er talið ásættanlegt af framkvæmdastjórninni og Evrópuþinginu í daglegum rekstri ESB er eðlilegt að spyrja hvers vegna Ísland ætti að treysta þessu kerfi fyrir tugum milljarða króna í árlegum greiðslum til reksturs sambandsins.
Beint framlag Íslands
Í máli Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra, á opnum fundi utanríkismálanefndar Alþingis miðvikudaginn 25. mars sl., kom fram að árlegt nettóframlag Íslands yrði líklega um 0,3% af vergri landsframleiðslu, eða á bilinu 10–15 milljarðar króna á ári, og var Finnland haft til viðmiðunar. Nettóframlag Finna hefur á undanförnum árum verið á bilinu 0,2–0,4% af VLF, sem styður þessa nálgun en sýnir jafnframt sveiflur milli ára. Miðað við VLF Íslands árið 2024 (um 4.750 milljarðar króna) er þó réttara að tala um 14–15 milljarða króna, fremur en 10–15.
Þetta áætlaða nettóframlag Íslands dygði ekki einu sinni fyrir kostnaðinum við mánaðarlegan flutning Evrópuþingsins frá Brussel til Strassborg, en hvaða máli skiptir einn keppur í sláturtíðinni?
Utanríkisráðherra sagði á fundinum að greiðslur vegna EES upp á um 8 milljarða króna myndu falla niður við aðild. Sú framsetning er þó málum blandin. Bein framlög Íslands í Uppbyggingarsjóð EES nema um 1,5–2 milljörðum króna á ári samkvæmt gildandi samningum. Til að komast í átta milljarða tölu þarf að leggja saman ólíka og ekki fyllilega sambærilega liði, þar á meðal þátttöku í alþjóðlegum samstarfsverkefnum þar sem Ísland tekur sjálft ákvörðun um aðild.
Líklega þyrfti að fjölga starfsfólki í stjórnarráðinu og stofnunum þess um að minnsta kosti 200–300 og í sendiráðinu í Brussel um 30–40 manns til að sinna nýjum verkefnum, nefndarstörfum og eftirfylgni.
Með framangreindu framlagi til ESB værum við að greiða fyrir þátttöku í sameiginlegri landbúnaðarstefnu, byggðasjóðum, stjórnsýslu og stofnunum sambandsins, auk fjölda sameiginlegra verkefna. Þar á meðal yrði framlag til sameiginlegrar fjárlagaáætlunar ESB sem spannar alla starfsemi sambandsins.
Við aðild myndi Ísland missa sjálfstæða viðskipta- og tollastefnu sína og taka upp sameiginlega viðskiptastefnu ESB gagnvart þriðju ríkjum. Evrópusambandið fær einnig tekjur sem byggja á virðisaukaskattsstofni aðildarríkjanna og fær 75% tolltekna af innflutningi frá löndum utan sambandsins. Aðildarríki halda eftir 25% sem þóknun fyrir innheimtu og eftirlit.
Annar kostnaður við aðild
Ofan á framangreint bætist kostnaður sem fylgir því að taka upp allt bindandi regluverk ESB (acquis communautaire) og laga það að íslensku stjórnkerfi. Íslendingar hafa tekið upp um 70- 75% af innri markaðsregluverki EES en það er um fimmtungur eða minna af öllu regluverki ESB. Við bætist allt regluverk sem tengist landbúnaði, sjávarútvegi, tollamálum, gjaldmiðilsmálum, utanríkismálum o.fl. sem EES nær ekki til. Hér er því um mjög stórt verkefni að ræða sem krefst verulegrar uppbyggingar á íslenskri stjórnsýslu, aukins eftirlits og virkrar þátttöku í sameiginlegum stofnunum sambandsins. Líklega þyrfti að fjölga starfsfólki í stjórnarráðinu og stofnunum þess um að minnsta kosti 200–300 og í sendiráðinu í Brussel um 30–40 manns til að sinna nýjum verkefnum, nefndarstörfum og eftirfylgni. Í sendiráðinu eru nú um 20 manns. Til samanburðar er eitt minnsta aðildarríkið, Kýpur, með 50–60 manna sendiráð í Brussel.
Aðildin kostar þó ekki aðeins mannafla og fjármuni heldur einnig tíma, minni sveigjanleika og skert sjálfstæði í ákvarðanatöku. Reynsla ríkja sem gengið hafa í ESB sýnir að aðild felur jafnan í sér bæði upphafskostnað og varanlegan aukinn rekstrarkostnað vegna stærri stjórnsýslu, aukins eftirlits og þátttöku í sameiginlegum stofnunum.
Íslenska er opinbert tungumál á Íslandi og aðild að ESB myndi kalla á umfangsmikla og viðvarandi þýðingarvinnu sem er bæði kostnaðarsöm og krefjandi.
Ísland er nær 400 þúsund manna samfélag með stuttar boðleiðir milli stjórnvalda og almennings. Það er styrkleiki en ekki galli. Með aðild færist stór hluti ákvarðana um fiskveiðar, samninga við önnur ríki, samkeppnisreglur og orku- og umhverfismál frá Reykjavík til Brussel. Í málum þar sem sameiginlegt regluverk gildir verður það ekki lengur íslensk stjórnsýsla sem hefur síðasta orðið, heldur dómstólar Evrópusambandsins. Endanlegt túlkunarvald yfir regluverkinu færist til Evrópudómstólsins og þó að aðildarríki taki þátt í mótun og framkvæmd stefnu færist endanlegt vald í auknum mæli til sameiginlegra stofnana sambandsins.
Valdið og auðlindirnar
En framangreint er aðeins hluti dæmisins. Evrópusambandið hefur mótað stefnu um aukna þátttöku á norðurslóðum þar sem áhersla er lögð á aðgengi, rannsóknir og áhrif á nýtingu auðlinda og siglingaleiðir á svæðinu. Með aðild Íslands að sambandinu myndu áhrif ESB á norðurslóðum aukast þar sem utanríkisstefna Íslands yrði samræmd sameiginlegri utanríkis- og öryggisstefnu ESB Ísland á fulla aðild að Norðurskautsráðinu en ESB ekki. Sambandið fengi ekki formlega aðild en gæti fengið aukin óbein áhrif í gegnum samræmda afstöðu þeirra aðildarríkja, sem ættu sæti í ráðinu, en það eru Danmörk (Grænland), Svíþjóð, Finnland og Ísland.
Reynslan af aðildarferlum annarra ríkja bendir eindregið til þess að varanlegar undanþágur frá grunnreglum ESB – þar á meðal sameiginlegri fiskveiðistefnu – séu ekki raunhæfur möguleiki. Heather Grabbe, sérfræðingur í stækkunarmálum ESB (hún var ráðgjafi Olli Rehn stækkunarstjóra ESB á árunum 2004-2010), hefur nýlega sagt í íslenskum fjölmiðlum að 95% regluverks sambandsins sé ófrávíkjanlegt og að undanþágur frá grunnstoðum þess séu ekki veittar. Ef slíkt yrði reynt í tilviki Íslands þyrfti hvert og eitt hinna 27 aðildarríkja að samþykkja undanþáguna. Afar ólíklegt verður að telja að slíkt samþykki fengist.
Samkvæmt 49. gr. sáttmálans um Evrópusambandið er ekki samið um lagasetningarvald, stofnanauppbyggingu eða ákvarðanakerfi ESB í aðildarsamningum einstakra ríkja. Þar er samið um hvernig nýtt ríki lagar sig að þeim reglum sem fyrir eru í sambandinu. Aðildarsamningar geta tekið til útfærslna og tímabundinna sérlausna en ekki breytt leikreglunum sjálfum. Undanþágur mega ekki ganga gegn grunnreglum og starfsháttum sambandsins, svo sem reglum um innri markaðinn, samkeppni, viðskiptastefnu og sameiginlega fiskveiðistefnu. Sameiginlega fiskveiðistefnan er hluti af stofnreglum sambandsins og fellur því undir það regluverk sem umsóknarríki þarf að taka upp samkvæmt 49. gr. sáttmálans, en getur samkvæmt greininni ekki samið sig undan því.
Sjávarútvegskaflinn var aldrei opnaður í fyrri viðræðum og því liggur ekki fyrir hvernig útfærslan á þeim kafla yrði nákvæmlega. Ljóst er þó að ákvarðanir um heildarafla, nýtingarreglur og skiptingu veiðiheimilda milli ríkja yrðu teknar á sameiginlegum vettvangi innan stofnana ESB. Fiskveiðistjórnun á Íslandsmiðum yrði að verulegu leyti háð slíkri sameiginlegri ákvarðanatöku og skipting veiðiheimilda myndi ráðast af aðildarsamningi. ESB byggir almennt á meginreglunni um „hlutfallslegan stöðugleika“ þar sem söguleg veiðireynsla er grundvöllur og svigrúm til frávika hefur í framkvæmd reynst afar takmarkað.
Stýring veiða innan ESB byggir á sameiginlegu heildaraflamarki sem framkvæmdastjórnin leggur til og ráðherraráðið samþykkir. Ísland hefði þar eitt sæti af mörgum og ekkert neitunarvald. Þótt Ísland héldi áfram daglegri framkvæmd og eftirliti innan eigin lögsögu yrði stefnumótunin, heildaraflamarkið og skipting veiðiheimilda, sameiginleg ákvörðun. Breytingar á fiskveiðistefnu ESB í framtíðinni – hvort sem þær snúa að skiptingu, nýtingu eða forgangsröðun – yrðu teknar á vettvangi þar sem Ísland hefði í raun takmörkuð áhrif.
En hvað þýðir sameiginleg ákvarðanataka innan ESB um veiðiheimildir á Íslandsmiðum í krónum talið? Erfitt er að meta það nákvæmlega en ef aðeins örfá prósent af veiðiheimildum færu til annarra ríkja ESB jafngildir það mörgum milljörðum króna árlega sem færu út úr íslensku hagkerfi. Heildarútflutningsverðmæti sjávarafurða á undanförnum árum hefur verið á bilinu um 340 til 360 milljarðar króna á ári sem sýnir stærðargráðuna. Hver prósenta af þeim verðmætum sem rynni til annarra ríkja vegur að efnahagslegum grunni íslensks samfélags.
Breytingar á fiskveiðistefnu ESB í framtíðinni – hvort sem þær snúa að skiptingu, nýtingu eða forgangsröðun – yrðu teknar á vettvangi þar sem Ísland hefði í raun takmörkuð áhrif.
Aðild að ESB þýðir að reglan um frjálst flæði fjármagns – ein af grunnstoðum innri markaðarins – myndi ná til sjávarútvegs sem er nú utan EES-samningsins. Þá hefðu einstaklingar og fyrirtæki frá öðrum ESB-ríkjum almennt rétt til að fjárfesta í íslenskum útgerðarfyrirtækjum. Núverandi takmarkanir á erlendu eignarhaldi myndu ekki standast nema samið yrði um sérstakar ráðstafanir. Slíkar ráðstafanir geta verið tímabundnar en þær eru ekki varanlegar undanþágur frá grunnreglunum og krefjast sérstaks rökstuðnings. Ef ekki næðist samkomulag yrði Ísland að breyta regluverki sínu. Framangreint gæti leitt til breytinga á eignarhaldi fyrirtækja í sjávarútvegi og mögulegrar tilfærslu verðmætasköpunar úr landi.
Evran og valið um eigin mynt
Á fundi utanríkismálanefndar Alþingis með utanríkisráðherra 25. mars sl. var ráðherranum tíðrætt um kosti evrunnar fyrir íslenskan almenning. Af orðum hennar mátti ráða að upptaka evru væri tæknilegt verkefni sem mætti framkvæma með einfaldri ákvörðun en það er fjarri lagi. Upptaka evru er ekki aðeins spurning um lægri vexti heldur grundvallarbreyting á hagstjórn landsins sem felur í sér framsal peningastefnu, gengisstefnu og getu ríkisins til að bregðast við áföllum með eigin stjórntækjum.
Evran getur sannarlega þýtt lægri vexti en hún fæst ekki ókeypis. Hún krefst aga í ríkisfjármálum og stöðugleika. Uppfylla verður svokölluð Maastricht‑skilyrði sem eru meðal annars að halli ríkissjóðs fari ekki yfir 3% af landsframleiðslu, heildarskuldir hins opinbera fari ekki yfir 60% af landsframleiðslu, verðbólga sé innan þröngra marka, langtímavextir innan viðmiða og að gjaldmiðill hafi verið stöðugur innan gengisfyrirkomulags ESB (ERM II) í að minnsta kosti tvö ár. Aginn kemur á undan evrunni en ekki öfugt. Evran lækkar ekki vexti ein og sér. Hún krefst þess að hagkerfið sé orðið stöðugt áður en hún er tekin upp og er því ekki lausn á óstöðugleika heldur umbun þegar stöðugleika hefur verið náð.
Ekkert í framangreindum skilyrðum hindrar Íslendinga í að fylgja þeim óháð því hver gjaldmiðillinn er. Með aga í ríkisfjármálum og trúverðugri efnahagsstefnu væri unnt að ná niður verðbólgu og vöxtum án þess að fórna krónunni. Með eigin gjaldmiðli hefur Ísland svigrúm til að bregðast hratt við áföllum með gengisbreytingum og sjálfstæðri peningastefnu. Sú leið hyrfi með evru og engin sambærileg leið kæmi í staðinn. Reynslan sýnir að gengisbreytingar hafa ítrekað mildað áföll í íslensku hagkerfi, ásamt því að skapa um leið grunn að skjótri efnahagslegri viðreisn, rétt eins og sænska krónan hefur virkað í Svíþjóð.
Valið um evruna er ekki tæknilegt úrræði til að lækka vexti eða verðbólgu, heldur grundvallarspurning um sjálfstæði í hagstjórn. Með trúverðugri efnahagsstefnu og aga í ríkisfjármálum geta Íslendingar sjálfir náð þeim stöðugleika sem Maastricht‑skilyrðin krefjast.
Í nýrri sænskri skýrslu, Time for Swedish euro membership?, sem gefin er út af Swedish Free Enterprise Foundation og ritstýrt af Lars Calmfors, prófessor emeritus í alþjóðahagfræði, er áréttað að jafnvel stærra og stöðugra hagkerfi en Ísland gæti orðið fyrir skaðlegum áhrifum af sameiginlegri peningastefnu ESB. Hagfræðingarnir Karl Walentin og Martin Flodén fjalla um hve sænsk heimili eru skuldsett og því viðkvæm fyrir vaxtahækkunum, sem þýðir að vaxtaákvarðanir ECB gætu hentað þeim illa. Hið sama á einnig við um Ísland. Þeir leggja áherslu á að sjálfstæð peningastefna skilar sér í gengisviðbrögðum sem milda áföll, en sú leið hverfur með evru.
Evran er ekki aðeins gjaldmiðill heldur felur upptaka hennar einnig í sér inngöngu í sameiginlega björgunarsjóði auk annarra skuldbindinga. Í skýrslunni fjalla Fredrik N. G. Andersson og Lars Jonung, báðir prófessorar við háskólann í Lundi, um að skuldir margra evruríkja séu svo miklar að líkur séu á fleiri skuldakreppum. Þeir benda á að bann við björgun ríkja hafi í reynd veikst og að ríki með sterka stöðu í ríkisfjármálum væru líkleg til að verða nettógreiðendur í björgunaraðgerðum annarra. Þeir nefna einnig að sameiginleg lánsfjáröflun og björgunarsjóðir hafi aukist verulega frá evrukreppunni sem þýði að áhættan sé nú meiri en áður.
Ísland er í svipaðri stöðu og Svíþjóð hvað varðar fjármálakerfið. Sænsku sérfræðingarnir Peter Englund og Pehr Wissén benda á að bankakerfi Norðurlanda séu almennt sterkari en víða á evrusvæðinu en minni áhætta skili sér ekki endilega í lægri gjöldum til sameiginlegra sjóða. Þvert á móti gætu slík ríki þurft að leggja meira inn heldur en þau fengju út.
Vegna allra framangreindra þátta hafa Danmörk og Svíþjóð kosið að halda eigin gjaldmiðli þrátt fyrir aðild að ESB. Danir eru með formlega undanþágu frá 1992 þegar þeir felldu Maastricht‑sáttmálann í þjóðaratkvæðagreiðslu og sömdu sig frá evrunni í kjölfarið með svonefndu Edinborgarsamkomulagi, sem veitti Dönum varanlega undanþágu frá upptöku evrunnar, og Svíar með því að uppfylla ekki ERM‑II skilyrðin.
Sænska skýrslan staðfestir að þessi afstaða byggist á kerfisbundinni áhættugreiningu sem sýnir að lítil og opin hagkerfi, sem eru viðkvæmt fyrir ytri áföllum, þurfa sveigjanleika í gengis- og peningastefnu sinni. Sömu rök eiga við um Ísland. Krónan er ekki aðeins gjaldmiðill heldur lykiltæki í hagstjórn landsins. Upptaka evru myndi takmarka það svigrúm verulega og færa ákvarðanir um vaxtastig, gengisþróun og aðlögun hagkerfisins til stofnana sem móta stefnu út frá efnahagslegum aðstæðum stærstu ríkjanna en ekki Íslands.
Þetta sýnir að valið um evruna er ekki tæknilegt úrræði til að lækka vexti eða verðbólgu, heldur grundvallarspurning um sjálfstæði í hagstjórn. Með trúverðugri efnahagsstefnu og aga í ríkisfjármálum geta Íslendingar sjálfir náð þeim stöðugleika sem Maastricht‑skilyrðin krefjast – án þess að afsala sér þeim stjórntækjum sem hafa reynst litlu og opnu hagkerfi ómetanleg. Evran myndi hins vegar binda Ísland við stefnu sem mótuð er út frá efnahagslegum aðstæðum stærstu ríkja Evrópu en ekki þörfum íslensks hagkerfis. Það er því ekki aðeins spurning um gjaldmiðil heldur um möguleika Íslands til að móta eigin framtíð.
Staða Íslands í EES samstarfinu
Í umræðunni hefur skort að minna á þá sérstöku stöðu sem Ísland hefur innan EES-samstarfsins. Þar gildir hið svokallaða tveggja stoða kerfi, sem tryggir að eftirlit og úrlausn mála gagnvart EFTA-ríkjunum, Noregi, Íslandi og Liechtenstein, fer fram innan EFTA-kerfisins en ekki í stofnunum ESB. Þetta fyrirkomulag reyndist Íslandi sérstaklega vel í Icesave-málinu þar sem EFTA-dómstóllinn komst að annarri niðurstöðu en framkvæmdastjórn ESB hafði lagt til og tryggði landinu raunverulega vernd gegn ofríki mun stærri ríkja. Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins, hefur bent á að tveggja stoða kerfi EES sé „kjarni samningsins“ þar sem sjálfstæðar stofnanir EFTA-ríkjanna geri þeim kleift að vernda sérstöðu sína á annan hátt en innan ESB-kerfisins.
Innan ESB færist endanlegt úrlausnarvald til Evrópudómstólsins þar sem slík nálægð við smáríki er ekki til staðar. Ísland hefur formlegan rétt til að koma að lagasetningu ESB á undirbúningsstigi í gegnum samráðskerfi EES. Þessi réttur er oft vannýttur en hann veitir raunhæfa möguleika til að hafa áhrif áður en reglur eru fullmótaðar.
Með inngöngu í ESB yrði staðan gjörólík þeirri sem nú er. Þá þyrfti Ísland að innleiða allar reglur sambandsins (acquis), að undanskildum mögulegum aðlögunarákvæðum sem eru almennt takmörkuð og ekki varanleg. Þær reglur hafa þegar verið innleiddar á vettvangi sambandsins áður en Ísland gerðist aðili. Ísland myndi þá fullgilda og innleiða umfangsmikið regluverk sem það hafði enga aðkomu að við mótun þess og þyrfti að una við til frambúðar.
„Sæti við borðið“
Í umræðunni hér innanlands er gjarnan sagt af fylgismönnum aðildar að Ísland fengi „sæti við borðið“. En hvað þýðir það í raun? Evrópusambandið er um 450 milljón manna samfélag en Ísland telur tæplega 400 þúsund íbúa – innan við einn þúsundasta hluta þess. Ísland fengi um 6 þingmenn á Evrópuþinginu af samtals 720. Í ráðherraráði ESB hefði Ísland eitt atkvæði af 27 og í mörgum málum gilda reglur um aukinn meirihluta þar sem stærri ríki hafa meira vægi. Ísland yrði þar einn af mörgum þátttakendum með takmörkuð áhrif.
Aðild að Evrópusambandinu er ekki aðeins spurning um sæti við borðið heldur er það í raun sæti til hliðar við háborðið þar sem stóru ríkin sitja og ráða ráðum sínum.
Á dögunum kom fram í fréttum að Ísland gæti fengið „fiskveiðikommissar“ ESB ef það gerðist aðildarríki. Þetta var dregið til baka af utanríkisráðherra sem sagði að um grín hefði verið að ræða. Án gríns er þó rétt að geta þess að slíkir kommissarar eða framkvæmdastjórar ESB mega ekki gæta hagsmuna einstakra ríkja heldur starfa þeir í þágu sambandsins í heild. „Íslenskur kommissar“ væri því ekki fulltrúi Íslands heldur embættismaður ESB.
Þá ber að geta þess að Evrópuþingið sjálft hefur ekki frumkvæðisrétt að lagasetningu. Sá réttur er í höndum framkvæmdastjórnarinnar. Þingmenn geta breytt og hafnað tillögum en ekki sett þær fram sjálfir. Að auki má nefna að stækkun Evrópusambandsins er framundan með ríkjum eins og t.d. Úkraínu og Moldóvu. Með hverju nýju aðildarríki minnkar vægi smáríkja eins og Íslands enn frekar.
Spurningin sem blasir við er þessi:
Viljum við Íslendingar halda áfram að ráða yfir eigin auðlindum, eigin peningamálum, eigin stjórnsýslu og hafa eigin sjálfstæða rödd á alþjóðavettvangi, þar á meðal gagnvart Norðurskautsráðinu, eða breyta stjórnarskránni og framselja fullveldi þjóðarinnar í mikilvægum greinum inn í kerfi þar sem ákvarðanir eru teknar af fulltrúum 27 ríkja? Aðild að Evrópusambandinu er ekki aðeins spurning um sæti við borðið heldur er það í raun sæti til hliðar við háborðið þar sem stóru ríkin sitja og ráða ráðum sínum. Íslenska þjóðin gerði vel í því að forðast slík örlög og taka sér í munn orð Hallgerðar þegar Bergþóra skipaði henni til sætis sem henni þótti sér ósamboðið forðum daga: Engi hornkerling vil ég vera!
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
