Hug­ljúft geimævintýri líður fyrir þreytandi þúsaldarhúmor

Project Hail Mary er ævintýramynd með spáskáldskaparívafi (e. speculative fiction) sem byggir á samnefndri skáldsögu eftir Andy Weir. Leikstjórar myndarinnar eru Phil Lord og Christopher Miller, söguhetjan er leikin af Ryan Gosling og honum til halds og trausts eru Sandra Huller, Lionel Boyce og James Ortiz.

Maður nokkur vaknar aleinn um borð í geimskipi langt frá jörðinni, man ekki hver hann er og veit ekki hvers vegna hann er kominn út í geim. Smátt og smátt púslar hann saman fortíð sinni og um leið hinu gríðarmikilvæga verkefni sem er fyrir stafni. Óvænt uppgötvun flækir málin en getur líka skipt sköpum fyrir framhaldið.

Project Hail Mary var frumsýnd 19. mars síðastliðinn og er sýnd í Laugarásbíói, Sambíóunum og Smárabíói.

Metsöluhöfundur, vinsælt leikstjórnardúó og Hollywood-stjarna

Forritarinn Andy Weir byrjaði að skrifa vísindaskáldskap á tvítugsaldri, gaf út efni á netinu en fékk hvergi séns hjá forlögum. Weir gaf út fyrstu skáldsögu sína The Martian árið 2011 á vefsíðu sinni en hún fjallar um geimfara strandaðan á Mars sem þarf að koma sér aftur til jarðarinnar. Vegna mikillar eftirspurnar aðdáenda eftir bókinni á rafbókarformi seldi Weir hana fyrir klink á Amazon og sprakk hún út í kjölfarið. 

Vinsældir bókarinnar voru ekki síst að þakka áherslu Weir á að rannsaka efniviðinn í þaula og halda vísindum sögunnar eins nákvæmum og mögulegt er. Slíkt er flokkað sem harður vísindaskáldskapur (e. hard sci-fi) ólíkt þeim sem er fantasíukenndari. Leikstjórinn Ridley Scott aðlagaði bókina að stóra skjánum árið 2015 með Matt Damon í aðalhlutverki og fékk myndin feiknagóðar viðtökur.

Weir var þarna orðin þekkt stærð í sæfæ-samfélaginu en fékk þó volgar viðtökur við annarri skáldsögu sinni, geimspennusögunni Artemis. Þriðja skáldsaga hans, Project Hail Mary, varð hins vegar risahittari og áður en bókin kom út var Weir búinn að selja kvikmyndaréttinn að bókinni til MGM (sem varð síðan Amazon-MGM) fyrir þrjár milljónir Bandaríkjadala. Alvöru öskubuskusaga.

Tvíeykið Phil Lord og Christopher Miller voru fengnir að borðinu til að leikstýra aðlöguninni. Þeir hafa síðustu tuttugu ár gert það gott sem gamanmyndaleikstjórar, leikstýrðu fyrst teiknimyndinni Skýjað með kjötbollum á köflum (2009), síðan geysivinsælu grínmyndinni 21 Jump Street (2012) og framhaldi hennar 22 Jump Street (2014). Sama ár kom út risahittarinn The Lego Movie. Síðan þá hefur tvíeykið einbeitt sér að framleiðslu, þar á meðal á teiknimyndunum Into the Spiderverse um köngulóarmanninn.

Blandan hljómar kannski ekki alveg fullkomin, höfundur sem sérhæfir sig í nákvæmum og vel útpældum vísindaskáldskap og leikstjórar sem hafa sérhæft sig í fjölskyldu- og gauramyndum. 

Á móti kemur að tvíeykið hefur auga fyrir hinu sjónræna og eru góðir í að segja fjölskylduvænar, einlægar sögur. Þá hafa þeir sýnt að þeir kunna að gera vinsælar myndir úr misspennandi efnivið (stuttri barnamyndabók, lögguþáttum frá níunda áratugnum og dönskum leikföngum). 

Þá er þriðja og mögulega mikilvægasta hráefnið í kokteilnum ótalið, valið á aðalleikaranum. Project Hail Mary hverfist nefnilega nær alfarið í kringum söguhetjuna. Hollywood-stjarnan Ryan Gosling fer með það hlutverk og smellur eins og flís við rass.

Eftir að hafa byrjað ferilinn sem barnastjarna hjá Disney fór Gosling ungur út í dramatískari leik og vakti sérstaklega athygli í tárakreistinum The Notebook (2004). Síðan þá hefur hann jafnt og þétt byggt upp stjörnustatus sinn, leikið í hverri stórmyndinni á fætur annarri og sýnt að hann getur borið myndir á herðum sér.

Síðustu ár hefur hann helst hoppað milli alvarlegri rullna, þar sem hann er þögull og brúnaþungur (Drive, First Man og Place Beyond the Pines), og léttara efnis, þar sem hann er háðskur og getur leyft sér kjánagang (The Nice Guys, Barbie og Fall Guy). Hér er hann í síðarnefnda gírnum.

Athygli er vakin á því að ýmsum þáttum kvikmyndarinnar Project Hail Mary er spillt hér að neðan. Þeir sem vilja horfa á hana óspilltir ættu að forðast restina.

Út í geim til að bjarga jörðinni 

Project Hail Mary hefst þar sem geimfari vaknar úr dái lengst úti í geimnum, vankaður og skeggjaður. Restin af áhöfninni er látin og hann þjáist af minnisleysi. Fljótlega tekur fortíðin að rifjast upp fyrir honum í gegnum endurlit. Þessir tveir þræðir ganga samhliða gegnum myndina, það er endurlitin til fortíðar og uppgötvanir mannsins í nútíð.

Maðurinn heitir Ryland Grace og er grunnskólakennari með doktorsgráðu í sameindalíffræði. Ólíkt raunveruleikanum þar sem hamfarahlýnun steðjar að þá er jörðin í þessum heimi að kólna sökum Petrova-línunnar, óútskýrðra agna sem eru að éta upp sólina. Embættiskonan Eva Stratt (Huller) fer fyrir alþjóðlegum starfshópi sem á að leysa vandann og leitar til Grace eftir hjálp.

Grunnur sögunnar er lagður í senunum á jörðinni, áhorfendur fá útskýringar á vísindunum og björgunarverkefninu. Í geimsenunum er manni haldið forvitnum um hvað gerist. Kemistría Gosling með Huller og Lionel Boyce, sem leikur alríkisfulltrúann Carl, er fantagóð og byggja þær senur upp persónu Grace sem klaufskt og vel meinandi gáfnaljós með hjarta úr gulli.

Myndir þar sem menn eru sendir út í geim til að bjarga jörðinni hafa á síðustu áratugum orðið að vinsælli kvikmyndagrein, samanber hamfarahasarinn Armageddon (1998), geimtryllinn Sunshine (2007) og hina intróspektívu Ad Astra (2019). Loks má nefna Nolan-epíkina Interstellar (2014) sem er orðin að gullstandarnum fyrir slíkar myndir. 

Það er ekki að ástæðulausu að þessar myndir eru svona vinsælar og áhrifamiklar. Jörðin er í útrýmingarhættu þannig það er mikið undir og hver einasta hreyfing spennuþrungin. Geimfararnir leggja sjálfa sig að veði og komast oft ekki aftur til jarðarinnar sem eykur harminn sem fylgir ferðalaginu. Loks er geimurinn svo yfirþyrmandi og fallegur að áhorfendur sogast að honum.

Project Hail Mary sker sig frá þessum myndum að einu stóru leyti. Það tengist – varist spilliefni – uppgötvun Grace á framandi geimskipi og geimveru þar innanborðs. Geimveran er fimm leggja steinvera sem tjáir sig með marrandi óhljóðum og er rétt eins og Grace ein eftirlifandi á sínu skipi. Búningahönnun, leikmynd og tæknibrellur eru fyrsta flokks og verulega sannfærandi, stór hluti töfranna við Rocky tengjast án efa því að hann er gerður með praktískum brellum og brúðuleik.

Hér færist athyglin frá yfirvofandi hamförunum og yfir á samskipti Grace og geimverunnar, sem hann gefur nafnið Rocky (Ortiz). Við tekur langur kafli þar sem þeir reyna að eiga samskipti og tekst að lokum að skilja hvorn annan. Project Hail Mary er þannig miklu frekar um vináttu og samskipti heldur en einangrun, sjálfsbjargarhvöt og leitina að merkingu. Þessi síðarnefnu atriði koma við sögu en samband þeirra félaga er hjartað í myndinni og í því finnur Grace loks merkinguna sem hann hefur skort. 

Fókus myndarinnar færist síðan aftur yfir á verkefnið og vinna nýju vinirnir saman að lausn þess. Félagarnir vega hvor annan upp og nýtast ólíkir eiginleikar beggja. Ágætlega tekst til að halda myndinni bæði skemmtilegri og spennandi, sérstaklega þegar komið er að ögurstundu. Auðvitað kemur síðan ýmislegt óvænt upp á.

Húmor sem spillir

Lord og Miller kunna að spila á áhorfendur með vel tímasettum vendingum, tilfinningalegri leikstjórn og kvikmyndatónlist sem minnir áhorfandann á hvernig honum á að líða. Kvikmyndataka Greigs Fraser er frábær og heildarlúkk myndarinnar ákaflega vandað. Gosling heldur þessu öllu saman með leik sínum sem Grace sem er hæfilega klaufskur, útsjónarsamur og hugrakkur. 

En þá kemur að stærsta vandamáli myndarinnar: stöðugum húmornum sem grefur undan dramatíkinni og krafti frásagnarinnar. Þessum húmor mætti lýsa sem þúsaldarhúmor (e. millenial humor) sem einkennist af sjálfsgríni, misgóðri hæðni og aulabröndurum. Þetta minnir um margt á húmorinn sem einkenndi vinsælustu Marvel-myndir síðustu ára þar sem allir eru glettnir, háðskir og með snjöll tilsvör á reiðum höndum.

Ég veit ekki hvort þetta er hluti af upprunalegri sögu Weir eða grínáherslum leikstjóranna, nema hvort tveggja sé. Húmorinn virkar svosem ágætlega (það var töluvert hlegið í mínum sal) en dempar dramatíkina. Þegar skyndilega er komið að senum sem eiga að vera tilfinningaríkar, einlægar og áhrifamiklar snerta þær mann ekki eins djúpt og þær ættu að gera.

Þó skal tekið fram að Gosling tekst frekar vel að flakka á milli þúsaldargrínsins og einlægninnar. Mann hryllir við tilhugsuninni um leikara á borð við Chris Pratt eða Ryan Reynolds reyna við þessa jafnvægislist. Raunar ber Gosling myndina algjörlega á herðum sér.

Annar vandi myndarinnar snýr að byggingu hennar. Tvískipting frásagnarinnar virkar praktískt til að halda samtímis spennu og upplýsa áhorfendur um aðdragandann. En þessi skiptingi brenglar líka þróun Grace sem persónu, sérstaklega þegar þræðirnir tveir renna loks saman með óvæntri vendingu sem manni finnst ekki ríma nægilega vel við karakterinn. 

Lokahluti myndarinnar er sömuleiðis nokkuð langdreginn og minnti á endalok síðustu myndarinnar í Hringadróttinssögu (Hilmir snýr heim) að því leyti að hann virtist aldrei ætla að klárast. Maður var tilbúinn að standa upp og kveðja þessu hugljúfu sögu í tvígang en endaði á að sitja tuttugu mínútum lengur á mynd sem var þegar of löng.

Niðurstaða

Project Hail Mary er fagmannlega gerð geimævintýramynd með frábærri leikmynd, fallegum geimskotum, spennandi framvindu og hörkugóðum Ryan Gosling. Húmor er notaður sem hækja til að létta reglulega á stemmingunni en dregur í raun úr dramatík, einlægni og krafti myndarinnar. Sömuleiðis hefði mátt stytta langdreginn lokakaflann sem heldur manni aðeins of lengi í salnum. Eftir stendur þó skemmtileg, hugljúf og dálítið væmin mynd um tvær verur sem finna kraft og merkingu hvor í annarri.