„Ég vildi að ég hefði vitað af ykkur fyrr”

Hugarafl eru frjáls og óháð félagasamtök í grasrót geðheilbrigðismála sem hafa frá upphafi unnið á jafningjagrunni, með mannlega nálgun og trú á að fólk geti náð bata, jafnvel þótt leiðin þangað sé hvorki bein né einföld. Að baki starfinu býr skýr hugmyndafræði sem hefur fylgt samtökunum frá stofnun árið 2003.

„Okkar helsta verkefni er að standa vörð um hugtökin bata og valdeflingu sem nálgun í geðheilbrigðisþjónustu,“ segir Auður Axelsdóttir iðjuþjálfi sem er framkvæmdarstjóri Hugarafls. „Þetta voru hugtök sem þekktust ekki í geðheilbrigðismálum á Íslandi þegar samtökin byrjuðu fyrir 23 árum síðan.“

Hún segir að í kjarna batahugmyndafræðinnar felist sú sannfæring að allir sem glíma við andlegar áskoranir geti náð sér og tekið aftur virkan þátt í samfélaginu. Valdeflingin snúist svo um að einstaklingurinn sjálfur stýri sínu bataferli.

„Hlutverk þeirra sem koma að þjónustunni er að styðja notandann, en ekki stýra honum. Við teljum að sá sem glímir við andlegar áskoranir hafi öll svörin innra með sér, sama hversu þung fyrri reynslan hefur verið.“

Það sem hefur einkennt Hugarafl frá upphafi er að þar er ekki unnið út frá hefðbundnum hlutverkum. Þar er fólk ekki fyrst og fremst skilgreint sem sjúklingar, sérfræðingar eða sjálfboðaliðar heldur sem manneskjur sem mætast í augnhæð. Sú nálgun skiptir miklu máli, sérstaklega fyrir fólk sem hefur lengi verið í kerfum þar sem aðrir hafa stýrt ferðinni.

„Við leggjum áherslu á hið mannlega og persónulega,“ segir Grétar Björnsson, fræðslu- og stuðningsfulltrúi Hugarafls og varaformaður framkvæmdarstjórnar félagsins. „Hér erum við ekki í hlutverkaleik. Hér erum við bara manneskjur sem styðja hvert annað.“

Vonin sem öflugasta meðalið

Ein af grunnstoðum starfsins er jafningjastuðningur. Hjá Hugarafli hefur hann verið til staðar frá fyrsta degi og er enn einn mikilvægasti þátturinn í starfinu. Hugmyndin er einföld en áhrifamikil: reynsla þeirra sem hafa sjálfir farið í gegnum mikla vanlíðan og náð bata er dýrmæt þekking.

„Við teljum að reynsla notenda sem hafa náð bata geri þá að fyrirmyndum,“ segir Grétar. „Að sjá einhvern annan sem hefur verið í svipuðum sporum og þú, en er nú farinn að lifa góðu lífi, gerir meira en margt annað. Þetta er vonin, og hún er öflugasta lyfið sem til er.“

Hann bendir á að margir sem leita til Hugarafls komi inn í mikilli þjáningu. Þar sé þó ekki litið á þjáninguna sem eitthvað sem þurfi einfaldlega að slökkva á eða deyfa niður, heldur sem mannlega reynslu sem þurfi að skilja. „Við spyrjum frekar hvað kom fyrir þig en hvað er að þér,“ segir hann. „Þjáning gerist ekki í tómarúmi. Hún á sér rætur og bataferlið felst að hluta til í því að vinda ofan af þeim.“

Eftir endurhæfingu hjá Hugarafli sögðu 62,8% aðspurðra hafa mjög mikla eða frekar mikla trú á að þau kæmust aftur til vinnu eða í nám. Fyrir endurhæfingu var talan 11,8%

Þessi nálgun hefur reynst mörgum afgerandi. Hugarafl er lágþröskulda úrræði þar sem fólk getur komið af sjálfsdáðum, án tilvísunar, án greiningar og án þess að þurfa að útskýra sig í þaula. Þar með ná samtökin til breiðs hóps fólks, bæði þeirra sem hafa áður verið í kerfinu og þeirra sem eru að stíga sín fyrstu skref í leit að stuðningi.

„Stundum erum við fyrsta stopp, stundum það síðasta og stundum allt þar á milli,“ segir Grétar. „En það sem skiptir máli er að fólk geti leitað á eigin forsendum.“

Þrískipting sem heldur utan um heildina

Starfsemi Hugarafls byggir í dag á þremur meginstoðum sem mynda heildstæða umgjörð um bataferlið: hópastarfi, virknimiðstöð og endurhæfingu.

Hópastarfið er öflugt og notendastýrt. Á sex vikna fresti koma notendur, starfsfólk og sjálfboðaliðar saman og móta dagskrá næstu vikna út frá þörfum, áhuga og reynslu þeirra sem sækja starfið. Þannig er þjónustan ekki eitthvað sem er ýtt að fólki, heldur eitthvað sem verður til í sameiningu.

Virknimiðstöðin er svo bakbeinið í húsinu í Síðumúla. Þar skapast samfélag sem Auður lýsir sem jákvæðri batamenningu. Fólk hittist, ræðir saman, lærir hvert af öðru og fær tækifæri til að æfa sig í nýjum leiðum, nýrri hegðun og auknu sjálfstrausti.

„Það er gríðarlega mikilvægt að hafa stað þar sem fólk getur ekki bara fengið fræðslu og góð ráð, heldur líka æft sig,“ segir hún. „Bati felst oft í því að læra margt upp á nýtt. Þá þarf vettvang þar sem það er hægt.“

Þriðji þátturinn er endurhæfingin, sem Hugarafl hefur sérhæft sig í að reka fyrir einstaklinga sem passa ekki endilega inn í stöðluð úrræði annars staðar í kerfinu. Þar er svigrúm fyrir lengri tíma og dýpri vinnu, fremur en skyndilausnir.

86,6% aðspurðra sögðu að líðan þeirra hefði verið frekar slæm eða mjög slæm áður en þau leituðu aðstoðar hjá Hugarafli. Sú tala lækkaði í 24,5% eftir að sami hópur hafði leitað sér aðstoðar.

„Við erum málsvarar þess að geðrænar áskoranir taki tíma að vinna úr,“ segir Auður. „Við vinnum ekki með skyldilausnir.“

Auk þessa sinna samtökin aðstandendum, reka sérstakt starf fyrir ungmenni, bjóða kynjaskipt hópastarf og hafa byggt upp öflugt fjarfundastarf sem nýtist fólki um allt land, sem og þeim sem eiga erfitt með að mæta í hús.

Frá litlum hópi í stórt samfélag

Á 23 árum hefur Hugarafl vaxið úr litlum hópi hugsjónafólks í eitt stærsta notendastýrða grasrótarafl landsins á sviði geðheilbrigðismála. Grétar þekkir þá vegferð af eigin raun; hann kom fyrst inn í samtökin sem notandi árið 2006. Á þeim tíma sem liðinn er hefur hann ekki bara menntað sig í félagsfræði og tekið kennsluréttindi, hann starfar hjá Hugarafli við að gefa áfram það sem hann öðlaðist sjálfur, að ná sér að fullu af því sem var skilgreint sem ólækandi geðræn veikindi.

„Þá var þetta bara lítil skrifstofa í Bolholti og kannski 20 manns í kringum eitt hringborð,“ rifjar hann upp. „Núna er félagatalan komin upp í um 500 manns á ári og við erum farin að hafa áhyggjur af því að húsið okkar sé að springa utan af starfseminni.“

Vöxturinn segir sína sögu, en árangurinn birtist líka í mælingum. Samkvæmt niðurstöðum sem Hugarafl vísar til úr Gallup-könnun og háskólarannsókn lýsir mjög stór hluti notenda mikilli vanlíðan þegar þeir leita fyrst til samtakanna, en sú tala lækkar verulega eftir þátttöku í starfinu. Jafnframt segjast yfirgnæfandi meirihluti notenda vera ánægðir með þjónustuna.

„Samkvæmt könnun sem Gallup vann í júní og júlí á síðasta ári sögðu 86,6% aðspurðra að líðan þeirra hefði verið frekar slæm eða mjög slæm áður en þau leituðu aðstoðar hjá Hugarafli. Sú tala lækkar í 24,5% eftir að sami hópur hafði leitað sér aðstoðar og í raun segist 57,2% sama hóps að líðan þeirra sé frekar góð eða mjög góð eftir að hafa leitað aðstoðar.“

Fyrir Grétar eru tölurnar mikilvægar, en sögurnar skipta ekki síður máli. „Við sjáum endalaust af fólki sem nær aftur fótfestu, fer aftur út í samfélagið og finnur röddina sína. Ég tala sjálfur fyrir þessari nálgun af því að ég þekki hana af eigin raun.“

Sama könnun sýndi einnig að tæplega 72% aðspurðra höfðu frekar litla eða mjög litla trú, áður en þau hófu endurhæfingu hjá Hugarafli, að þau kæmust aftur í vinnu eða nám. Eftir endurhæfinguna hafði sú tala lækkað í 22,1% og um leið sögðust 62,8% aðspurðra hafa mjög mikla eða frekar mikla trú á að þau kæmust aftur til vinnu eða í nám.

Vilja sjást meira og ná til fleiri

Þessa dagana stendur Hugarafl fyrir markaðsátaki sem ætlað er að auka sýnileika samtakanna. Herferðin fer í loftið á sama tíma og þörfin fyrir þjónustuna vex, meðal annars vegna kerfisbreytinga sem hafa orðið til þess að fleiri leita sér aðstoðar og stuðnings.°

„Við rekumst endalaust á það að við erum ekki nægilega þekkt,“ segir Auður. „Við höfum allt of oft heyrt fólk segja: Ég vildi að ég hefði vitað af ykkur fyrr.“

Markmiðið markaðsátaksins er margþætt að þeirra sögn. „Við viljum kynna Hugarafl enn betur fyrir almenningi og um leið festa hugtökin bati og valdefling enn betur í sessi í samfélagsumræðunni. Samtökin vilja líka efla forvarnarstarf sitt og miðla aðferðum sínum víðar, meðal annars inn á vinnustaði og inn í skólakerfið. Eitt markmið herferðarinnar er svo að fá almenning og fyrirtæki til þess að styrkja starfsemina svo við getum tekist á við nýja tíma og stækkandi hóp þjónustuþega,“ segir Auður.

„Minn draumur er að byrgja brunninn áður en fólk fellur ofan í hann,“ segir Grétar. „Við viljum að þessi gildi, mannúð, samkennd, opið samtal og lýðræði, verði sýnilegri og aðgengilegri fyrir fleiri.“

Kannski er það einmitt þar sem sérstaða Hugarafls liggur skýrast. Ekki aðeins í þjónustunni sjálfri, heldur í samfélaginu sem hefur byggst upp í kringum hana. Samfélagi þar sem fólk fær tækifæri til að mæta skilningi, finna von og uppgötva að það er ekki eitt.

„Þegar fólk kemur hingað inn finnur það oft í fyrsta sinn að það tilheyrir samfélagi sem er nærandi andlega,“ segir Auður. „Og það skiptir meira máli en margan grunar.“

Kynntu þér starfsemi Hugarafls þar sem þú getur m.a. bæst í hóp styrktaraðila.