Ríkisfjármálaleg tíma­sprengja, mis­tök eða tíma­bært rétt­lætis­mál?

Um er að ræða eitt af áherslumálum ríkisstjórnarinnar sem stjórnvöld segja fela í sér kjarabót fyrir þá sem verst standa og eigi að koma í veg fyrir kjaragliðnun. Mikið hefur verið deilt, rætt og ritað um frumvarp félags- og húsnæðismálaráðherra Flokks fólksins um breytingar á lögum um almannatryggingar þar sem kveðið er á um tengingu örorku- og ellilífeyrisbóta við launavísitölu. 

Réttlætismál sem ber að fagna að mati hagsmunasamtaka

Meðal þeirra sem styðja áformin, auk ríkisstjórnarflokkanna, eru Landssamband eldri borgara, Þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands.

„Þetta er réttlætismál og ber að fagna,” segir meðal annars í umsögn LEB og ÖBÍ hefur sagt um að ræða „mikilvæg og tímabær skref í þá átt að rétta hlut örorkulífeyristaka á Íslandi,“ líkt og segir í fyrri umsögn ÖBÍ um málið. Í síðari umsögn leggur bandalagið áherslu á að taka þurfi frekari skref til að leiðrétta þá kjaragliðnun sem þegar hafi orðið.

Frumvarpið hefur hins vegar ekki síður sætt mikilli andstöðu af hálfu stjórnarandstöðunnar, einkum af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins og Miðflokksins, en einnig af hálfu hagsmunasamtaka á vinnumarkaði og annarra sérfræðinga.

Stjórnvöld séu „á leiðinni út í skurð“

Þeirra á meðal eru Gylfi Zoëga, prófessor í hagfræði við HÍ, og Axel Hall, lektor í viðskipta- og hagfræði við HR. Í grein sem þeir birtu í tímaritinu Vísbendingu á dögunum þar sem varað er við því að „mistök við hagstjórn geti verið erfitt að leiðrétta“. 

Þá má nefna Konráð Guðjónsson, hagfræðing og fyrrverandi efnahagsráðgjafa síðustu ríkisstjórnar, sem fer hörðum orðum um áformin í grein sem hann birti á eigin heimasíðu í gær.

„Út í skurð með bæði augun opin,“ er fyrirsögnin á grein Konráðs, sem segir að „ríkisfjármálaleg tímasprengja verði gangsett ef tenging almannatrygginga við launavísitölu verður að lögum. Fólk sem sannarlega veit betur, og gefur sig út fyrir að vita betur, á að segja nei,“ líkt og hann orðar það í greininni áður en hann færir rök fyrir máli sínu með texta, gögnum og gröfum.

„Í ríkisstjórn, stjórnarflokkunum og í kringum þá er klárt og skynsamt fólk sem skilur þetta allt saman. Engu að síður er haldið áfram á þessari braut og ekki er einu sinni að sjá neinar tilraunir til að fara í hægar í sakirnar, t.d. miða við vísitölu heildarlauna og að taka út hina tvöföldu tryggingu sem myndast þegar kaupmáttur launa rýrnar. Haldið er áfram í nafni málamiðlana og ríkisstjórnarsamstarfsins. 

Fyrir þau sem vita betur en styðja málið vil ég segja þetta: Langar ykkur að útskýra fyrir börnunum og barnabörnunum ykkar þessa ákvörðun þegar við verðum óhjákvæmilega komin út í skurð og byrðarnar lenda á þeim?” skrifar Konráð ennfremur í niðurlagi greinarinnar.

Hagsmunasamtök og stofnanir setja spurningamerki við málið

Samtök atvinnulífsins benda í sinni umsögn meðal annars á að beintenging við launavísitölu geti stuðlað að „ósjálfbærri útgjaldaaukningu ríkissjóðs“ og geti verið til þess fallið að „draga úr hvata til þátttöku á vinnumarkaði.“ ASÍ telur óljóst hvort frumvarpið þjóni þeim markmiðum sem lagt sé upp með og telur ekki þörf á að málið verði að lögum. 

Þá hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið bent á í minnisblaði að tenging greiðslna almannatrygginga við launavísitölu geti leitt „til sjálfvirkrar aukningar útgjalda, óháð stöðu ríkisfjármálanna. Það geti meðal annars dregið úr möguleikum stjórnvalda til að forgangsraða og geti stangast á við markmið um sjálfbærni ríkissjóðs til lengri tíma.

„Slík þróun getur aukið hættu á halla og skuldasöfnun sem er andstætt meginmarkmiðum fjármálastefnu og laga um opinber fjármál,“ segir meðal annars í minnisblaðinu sem ráðuneytið sendi þingnefndinni þegar sambærilegt frumvarp var til umfjöllunar á Alþingi síðasta sumar. Í öðru minnisblaði ráðuneytisins, eftir að frumvarp sama efnis var lagt fram að nýju, segir ráðuneytið ekki tilefni til að fjalla frekar um málið þar sem það sé efnislega það sama og fyrra frumvarp.

Þá hefur Fjármálaráð gert margvíslegar athugasemdir við málið sem settar eru fram í álitsgerð ráðsins um fjármálaáætlun.

Frumvarpið verði samþykkt óbreytt

Mælendaskrá hefur verið tæmd en atkvæðagreiðslu var frestað þegar annarri umræðu um málið lauk á Alþingi fyrr í vikunni. Málið á þannig eftir að ganga aftur til velferðarnefndar áður en þriðja og síðasta umræða um það fer fram á þinginu. Meirihluti velferðarnefndar leggur til í nefndaráliti sínu að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og gerir engar breytingartillögur. Í nefndarálitinu er því lýst að markmiðið með lagabreytingunni sé eftirfarandi:

„að styrkja stöðu þeirra sem fá greiðslur úr almannatryggingum með því að tryggja að lífeyrisgreiðslur fylgi þróun launavísitölu í stað þess að taka mið af launaþróun, líkt og gildandi lög gera ráð fyrir, sem í einhverjum tilvikum kann að hafa leitt til lakari kjara fyrir þessa hópa en ef miðað hefði verið við launavísitölu. Þannig þyki dregið úr hættu á að greiðslur almannatrygginga dragist aftur úr í samanburði við almenna þróun lífskjara.“

„Pólitísk forgangsröðun“ að stöðva kjaragliðnun

Ráðherrar og þingmenn ríkisstjórnarinnar hafa ítrekað sagt um að ræða pólitíska ákvörðun sem byggi á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna þriggja sem ríkisstjórnin sé óhrædd við að koma í verk.

„Ég styð þetta mál enda var þetta meðal annars á stefnuskrá Samfylkingarinnar fyrir síðustu kosningar því við stöndum með fólkinu í landinu sem hefur búið við það að sjá aukna kjaragliðnun á síðustu árum. Öryrkjar og eldri borgarar sem eru á lægstu strípuðu greiðslunum í landinu hafa séð gliðnun upp á hátt í 100.000 krónur á mánuði. Þetta er pólitísk forgangsröðun,“ sagði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra meðal annars um málið í fyrirspurnartíma á Alþingi á dögunum.

„Þessi ríkisstjórn hún einsetti sér að hún skyldi stöðva kjaragliðnun sem er orðin núna um 106 þúsund krónur á mánuði hjá þeim sem að lægstu launin hafa í þessu landi sem eru almannatryggingaþegar,“ sagði Inga Sæland meðal annars í umræðu um málið á þingi, en það var hún sem fyrst mælti fyrir málinu á Alþingi áður en hún tók við embætti mennta- og barnamálaráðherra. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, og Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, hafa einnig lýst yfir stuðningi við málið.