Ekki sé lög­boðið eftir­lit með fimmtungi fóstur­barna

„Ég get ekki ímyndað mér annað en að íslenskt samfélag deili þeim óþægindum og reiði með samfélagi fósturforeldra þegar við heyrum af meðferð þeirra drengja sem voru sendir í fóstur í Bakkakoti,“ segir Guðlaugur Kristmundsson, formaður Félags fósturforeldra, í skoðanagrein á Vísi. Félagið hefur það að markmiði að bæta líf fósturbarna og -fjölskyldna. 

Fréttaskýringaþátturinn Kveikur tók fyrir mál níu karlmanna sem vistaðir voru í fóstri á Bakkakoti á tímabilinu 1975 til 2002. Mennirnir lýsa allir ofbeldi sem húsmóðir Bakkakots beitti þá, andlegu, líkamlegu og kynferðislegu. 

„Ég gat ekki ímyndað mér að ég fengi símtöl og skilaboð frá fólki sem var í Bakkakoti og segði mér frá ógeðfelldara ofbeldi og misnotkun en þeirri sem var lýst í þætti Kveiks,“ segir Guðlaugur. 

Fimmtungur fósturforeldra fær ekki árlega heimsókn

Velferð fósturbarna hefur verið mikið til umræðu undanfarna daga og sagði Guðlaugur í viðtali á Rúv að ríkið hafi ekki hugmynd um hversu mörg börn séu í fóstri. 

Í kjölfar umfjöllunarinnar sendi Herdís Gunnarsdóttir, forstjóri GEV, frá sér tilkynningu þar sem hún vísar því á bug að GEV hafi sýnt sinnuleysi eða vísað málum frá þegar til þeirra er leitað. Þar er tekið fram að fyrir ári síðan hófst stór frumkvæðisathugun sem snýr sérstaklega að vinnslu fóstur- og vistunarmála sveitarfélagsins.

Þá nái eftirlitsheimildir stofnunarinnar ekki til heimila sem hafa verið lokað líkt og Bakkakot. Herdís ítrekar jafnframt að fólk megi hafa samband hafi það áhyggjur af þjónustu við börn á fósturheimilum eða eftirliti sveitarfélaga með fósturforeldrum.

Guðlaugur gagnrýnir orð Herdísar harðlega. Félag hans hafi framkvæmt könnun árið 2025 og sýndu niðurstöðurnar fram á að fimmtungur fósturforeldra kannist ekki við að árlegt og lögboðið eftirlit væri framkvæmt. Þá sýnir könnunin fram á að fimm barnaverndarþjónustur á landinu sinni engu eftirliti.

„Ég fagna því að forstjóri Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála (GEV) sé mætt til umræðu um málefnið, en hún hefur sjálf tekið þátt í þeim samtölum sem félagið hefur átt við stofnunina. Það hefði verið heiðarlegra af forstjóranum að draga það fram hversu langan tíma það hafi tekið fyrir okkur að fá fyrstu áheyrn og að forstjórinn sjálfur hafi ekki verið til viðtals í því takmarkaða samtali,“ segir hann.

Hann telur að málin sem GEV taki að sér snúi að afmörkuðum þáttum og einstaka málum í stað kerfislægra vandamála í málaflokkum sem félag hans hafi ítrekað bent á.

„Við höfum kallað eftir því að kannað yrði og sveitarfélögin krafin um það hvernig þau framkvæma lögboðið eftirlit sem þau sjálf eiga að sinna með þeim börnum sem þau senda í fóstur. Það hefur enn ekki gerst á þeim árum sem stofnunin hefur starfað.“

Vonsvikin með ríkisstjórnirnar

Þrír þeirra sem stigu fram í umfjölluninni um Bakkakot funduðu með Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra í gær. Þeir vilja að fósturkerfið verði tekið til alvarlegrar skoðunar og segja mál þeirra hafa hreyft við Kristrúnu. Hún veitti fréttastofu ekki viðtal í kjölfar fundarins en segir Guðlaugur að hún hafi sagst vonast til þess að lagafrumvarp sem birt var í samráðsgátt stjórnvalda í vetur lagi stöðu fósturmála á Íslandi.

Um er að ræða frumvarp til laga um barnavernd sem var í samráðsgátt nóvember 2025 en hefur ekki verið lagt fyrir þingið. Frumvarpið er á herðum Ingu Sæland, mennta- og barnamálaráðherra.

„Það frumvarp gerir það ekki og það var ekki ásetningur um slíkt heldur kemur fram í athugasemdum þess frumvarps að fósturmál verði tekin til frekari skoðunar síðar því frekari breytingar séu ekki tímabærar að svo stöddu. Það vorum við sem erum föst í þessu kerfi sem vorum að vona, þið stóðuð ekki undir þeim væntingum með því frumvarpi sem var lagt fram til samráðs,“ segir Guðlaugur.

Hann segir að barnamálaráðherra hafi tilkynnt Félagi fósturforeldra að ákveðið hafi verið að undanskilja fósturmál að sinni. Síðasta rúma áratuginn hafi félagsmenn gengið eyðimerkurgöngu innan kerfisins en Barna- og fjölskyldustofa og GVE hafi leitað til þeirra þar sem þau hafi ekki yfirsýn yfir kerfið eða fósturforeldra.

„Við erum að biðja um sterkari og öflugri skref heldur en hingað til hafa verið tekin. Við viljum sjá forsætisráðherra sem gerir meira en að binda vonir við eigin aðgerðir. Það erum við sem erum vonsvikin af verkum ríkisstjórnar nú og fyrri ára.“